Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Κρατική υποχρηματοδότηση ή εσωτερική κακοδιαχείριση; Πού οφείλονται οι παθογένειες των ελληνικών ΑΕΙ;


Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού

Εξοπλισμός δεκαπενταετίας, εγκαταλελειμμένες εστίες, πτώσεις σοβάδων και φοιτητές που κάθονται στο πάτωμα ενός αμφιθεάτρου χωρίς κλιματισμό είναι μερικές τυπικές εικόνες σε ένα ελληνικό ΑΕΙ. 

Παρατηρούμε ένα αξιοσημείωτο παράδοξο: ιδρύματα με υψηλές θέσεις σε παγκόσμιες κατατάξεις που διακρίνονται διεθνώς για το ερευνητικό τους έργο διατηρούν τις επιδόσεις τους σχεδόν αποκλειστικά χάρη στην ατομική προσπάθεια των ανθρώπων τους παρά σε δομική υποστήριξη. Σε ποιους παράγοντες οφείλονται αυτές οι χρόνιες παθογένειες; Τι διαστάσεις έχει η υποχρηματοδότηση και τι ευθύνη φέρουν τα ίδια τα ιδρύματα;

Όσον αφορά την κρατική μέριμνα, τα δεδομένα είναι σαφή: η Ελλάδα όχι μόνο βρίσκεται στο κάτω άκρο της ΕΕ, αλλά σε πολλές μετρικές αποτελεί ακραίο outlier στον αναπτυγμένο κόσμο. 

Σύμφωνα με την Παγκόσμια Τράπεζα και τη UNESCO, οι δημόσιες δαπάνες για την ανώτατη εκπαίδευση ανά φοιτητή ως προς το κατά κεφαλήν ΑΕΠ την περίοδο 2010- 2019 στην Ελλάδα ήταν 11,2% (τελευταία θέση στην ΕΕ), όταν ο μέσος όρος της ΕΕ ήταν 26,3%, με χώρες όπως Μάλτα και Σουηδία να φτάνουν το 44,4% και 43,2% αντίστοιχα. Η περίοδος αυτή της οικονομικής κρίσης και των μνημονίων στην Ελλάδα αποτέλεσε βαθύ πλήγμα για τη χρηματοδότηση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, η οποία έκτοτε δεν ανέκαμψε ποτέ πλήρως.

Το 2021, η συνολική δημόσια χρηματοδότηση τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στην Ελλάδα (κρατικοί και ευρωπαϊκοί πόροι) ήταν 1,82 δις. ευρώ, μειωμένη κατά 17,7% σε σχέση με τα προ κρίσης επίπεδα του 2008 (Data Brief 2024.1 ΚΕΠΥ/Eurostat). Όχι μόνο η χρηματοδότηση δεν επέστρεψε στα κανονικά της επίπεδα, αλλά παρατηρούμε μια συσσωρευμένη αποεπένδυση.

Ταυτόχρονα, σύμφωνα με την έκθεση OECD Education at a Glance 2025, η Ελλάδα είναι η μόνη χώρα του ΟΟΣΑ μαζί με το Ισραήλ που δαπανά κάτω από 10.000 δολάρια ανά φοιτητή σε δημόσια ιδρύματα (ισοδυναμία αγοραστικής δύναμης - PPP USD). 

Η γενική εικόνα τοποθετεί την Ελλάδα σταθερά στις τελευταίες 1-4 θέσεις σχεδόν σε κάθε δείκτη δαπάνης τριτοβάθμιας εκπαίδευσης, σε πολλαπλές περιόδους και σε πολλαπλές ανεξάρτητες πηγές (NCES, Eurostat, ΟΟΣΑ).  Ακόμη κι οι υπάρχοντες πόροι, όμως, εγκλωβίζονται σε ένα δύσκαμπτο θεσμικό πλαίσιο. 

Αρχικά, η αλόγιστη εξάπλωση τμημάτων την περίοδο 2000-2020 με πολιτικό- τοπικιστικά κριτήρια αντί για ακαδημαϊκό σχεδιασμό δημιουργεί τεράστια σταθερά λειτουργικά έξοδα (γραμματείες, υποδομές κ.λπ.) από ό,τι θα συνέβαινε σε μεγαλύτερες, ενοποιημένες σχολές. 

Ακόμη, έχουμε την καθυστερημένη αποφοίτηση: σύμφωνα με στοιχεία ΟΟΣΑ/ΕΘΑΑΕ, μόλις 9,6% των Ελλήνων προπτυχιακών φοιτητών αποφοιτά εντός του κανονικού χρόνου σπουδών (έναντι 23,5% στην ΕΕ και σχεδόν 70% στο Ηνωμένο Βασίλειο). Η παραμονή των φοιτητών δεσμεύει εργαστήρια, διδακτικό χρόνο και διοικητικούς πόρους.

Με 49 φοιτητές ανά διδάσκοντα (Eurostat 2022/ΕΘΑΑΕ 2023), η Ελλάδα καταγράφει με διαφορά τη χειρότερη αναλογία στην Ευρώπη. Συγκριτικά: Λουξεμβούργο: 5:1, Μάλτα/Νορβηγία: 9:1, Κύπρος: 24:1 (2η χειρότερη). Μέρος αυτής της αναλογίας διογκώνεται από τον μεγάλο αριθμό των μη ενεργών φοιτητών. Ωστόσο, ανάλυση του ΑΠΘ/CERN δείχνει ότι ακόμη κι αν διαγραφούν όλοι οι ανενεργοί φοιτητές, η αναλογία πέφτει στο 34:1 και η Ελλάδα παραμένει τελευταία στην ΕΕ. 

Σημαντικό είναι επίσης να τονιστεί ότι το 89% των τρεχουσών δαπανών των ελληνικών ΑΕΙ καταλήγει σε αμοιβές προσωπικού, έναντι του μέσου όρου του ΟΟΣΑ 68% (OECD, Education at a Glance 2020). Αυτό σημαίνει ότι το εναπομείναν 11% δύσκολα αρκεί για καθημερινά λειτουργικά έξοδα, πόσο μάλλον για συντήρηση υποδομών και εξοπλισμού. 

Τέλος, τα πανεπιστήμια υπάγονται στους ίδιους αργούς και δύσκαμπτους κανόνες όπως κάθε δημόσια υπηρεσία. Ο νόμος περί δημοσίων συμβάσεων (Ν. 4412) και οι γραφειοκρατικοί έλεγχοι στους ΕΛΚΕ προκαλούν τεράστιες καθυστερήσεις. Ακόμη κι όταν υπάρχουν ερευνητικά κονδύλια, η γραφειοκρατία συχνά ακυρώνει διαγωνισμούς και δυσκολεύει την απορρόφησή τους. Πέρα από τις ευθύνες της πολιτείας, συχνά προβάλλεται το ζήτημα της κακοδιαχείρισης πόρων από τα ίδια τα ιδρύματα. 

Το πρόβλημα είναι υπαρκτό. Η έκθεση του Ελεγκτικού Συνεδρίου (Δεκέμβριος 2025) για τη διαχείριση των κληροδοτημάτων αποκάλυψε δομική διοικητική ανεπάρκεια: σχεδόν πλήρης απουσία ελέγχου επί σειρά ετών, λάθη στην καταγραφή περιουσίας, αδρανοποίηση θεσμοθετημένων ελεγκτικών μηχανισμών, έλλειψη στρατηγικού πλάνου, σημαντικό ποσοστό ακινήτων που παραμένει ανεκμετάλλευτο, ενώ σε 41 από τα 78 κληροδοτήματα (53%) δεν υλοποιήθηκαν οι προβλεπόμενες δράσεις (υποτροφίες, βραβεία, χρηματοδοτήσεις) στη διετία που εξετάστηκε. Εκπρόσωπος του ΑΠΘ δήλωσε (Parallaxi Magazine, Νοέμβριος 2023) πως το πανεπιστήμιο πληρώνει ενοίκια για τη στέγαση σχολών ενώ κατέχει αναξιοποίητη ακίνητη περιουσία. 

Παράλληλα, καταγράφονται ενίοτε περιστατικά απάτης/κατάχρησης ευρωπαϊκών κονδυλίων, παράνομων πληρωμών μέσω ΕΛΚΕ και απώλειας κονδυλίων λόγω αδράνειας διοίκησης. Βέβαια, ακόμη και οι σοβαρότερες γνωστές περιπτώσεις αθροίζονται σε μερικές εκατοντάδες εκατομμύρια ευρώ, σε βάθος πάνω από 15 χρόνια, σε ένα σύστημα με ετήσια συνολική δημόσια χρηματοδότηση άνω του ενός δισ. ευρώ.

Τα στοιχεία που συντίθενται οδηγούν σε σαφή συμπεράσματα: η υποχρηματοδότηση και η κακοδιαχείριση λειτουργούν συνδυαστικά, με εντελώς διαφορετικό βαθμό ευθύνης. Η χρόνια συσσωρευμένη υποχρηματοδότηση και η θεσμική ακαμψία αποτελούν τις πρωτογενείς και δομικές αιτίες του προβλήματος, ενώ η εσωτερική κακοδιαχείριση επιβαρύνει την κρίση.

Η πολιτεία οφείλει να αντιμετωπίζει την παιδεία ως στρατηγική επένδυση για το μέλλον και όχι ως δημοσιονομικό βάρος προς περικοπή. Την ίδια στιγμή, τα ίδια τα πανεπιστήμια πρέπει να διασφαλίσουν ότι κανένα ευρώ, κανένα ταλέντο και καμία ευκαιρία δεν θα χάνεται στον λαβύρινθο της αδράνειας. Μόνο μέσα από αυτή τη διπλή δέσμευση μπορούμε να έχουμε πανεπιστήμια αντάξια των ανθρώπων τους.


Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση

Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ). Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν. Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με...