Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ

Γράφει η Μαρία Καραντινάκη

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης;

Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτουργία της εξεταστικής διαδικασίας.

Στην ουσία όλοι χαρακτηριζόμαστε από έναν αριθμό μητρώου και περιμένουμε ένα πέντε για να «ξεφορτωθούμε» το μάθημα από την πλάτη μας. Και εγώ, όπως και οι περισσότεροι φοιτητές, δεν στοχεύουμε μόνο στην πλήρη κατανόηση και αποκόμιση της μάθησης, αλλά στο να περάσουμε το μάθημα για να «μην το έχουμε για Σεπτέμβρη».

Όμως υποτίθεται ότι η σχολική νοοτροπία της παπαγαλίας στα πανεπιστήμια έχει αποσυρθεί. Εφόσον μελετάς για κάτι το οποίο σε ενδιαφέρει στην πραγματικότητα, ο στόχος σου δεν πρέπει να είναι καθαρά βαθμοθηρικός, αλλά να κατανοήσεις και να μελετήσεις σε βάθος το σχετικό με το αντικείμενό σου εξεταζόμενο μάθημα. 

Μήπως η πολιτική γραμμή και το ίδιο το σύστημα προσπαθούν υποσυνείδητα να διαμορφώσουν μια κοινωνία που ακολουθεί οδηγίες (στο παράδειγμά μας η απομνημόνευση μέσω των συγγραμμάτων) και όχι να αναπτύξει τη δική της θέση;

Πράγματι, η εξεταστική είναι ένας τρόπος προετοιμασίας για τη μετέπειτα επαγγελματική μας πορεία. Μαθαίνουμε να δουλεύουμε με deadlines, να δεχόμαστε τις αξιολογήσεις των άλλων, να αντιμετωπίζουμε την πίεση και τον φόρτο εργασίας. Η κοινωνική γραμμή του θέματος, σύμφωνα και με τη θεωρία του Φουκώ, αναδεικνύει πως στην ουσία η «αξία» μας αναλογεί στην «παραγωγικότητά» μας. Κάτι σίγουρα χρήσιμο για την εργασιακή σταδιοδρομία, αλλά κάνοντας την ατομική αξία να απαλλοτριώνεται. 

Το πανεπιστήμιο όμως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και συνδιαλογής. Για να αναπτυχθούν αυτές οι σχέσεις με τους συμφοιτητές μας, πρέπει να υπάρχει και ο απαιτούμενος ελεύθερος χρόνος. Όταν υπάρχει η πίεση του χρόνου και το βάρος της «αποτυχίας», δεν δίνεται χώρος για τη συλλογική σκέψη, παρά για την ατομική λειτουργία.

Έτσι, η αποτυχία «ατομικοποιείται». Το σύστημα συνδέει την αποτυχία του φοιτητή με την προσωπική προσπάθεια. Χάνεται έτσι η συλλογική αναζήτηση της αιτίας που αποτύχαμε.

Γιατί υπάρχουν μαθήματα στα οποία η επιτυχία των φοιτητών είναι κάτω του 50%; Φταίει το ότι δεν έκανες εσύ καλή διαχείριση χρόνου, αγχώθηκες, ή η παράλογη ύλη χωρίς την αντίστοιχη παράδοση; Έτσι ο καθένας κλείνεται στο δωμάτιό του αναρωτώμενος τι έκανε και κόπηκε, χωρίς να υπάρχει μια συλλογική αμφισβήτηση που θα διεκδικήσει καλύτερες μεθόδους εκποίησης της γνώσης, συνεπαγόμενες από καλύτερες συνθήκες μάθησης.

Η εξεταστική θα μπορούσε να παρομοιαστεί με ένα ατομικό σπορ επιβίωσης. Ποιος πήρε 9, γιατί πήρε αυτός 8 και όχι εγώ, τι καλύτερο έκανε. Κάθεσαι στο αμφιθέατρο και ξαφνικά ο διπλανός σου είναι κατά κάποιο τρόπο ο αντίπαλος. Το σύστημα σπάει τους θεσμούς κοινωνικής αλληλεγγύης και προάγει τον ανταγωνισμό, όπως και μετέπειτα θα συμβεί στο εργασιακό περιβάλλον. Η συλλογικότητα που θα κάνει τον πανεπιστημιακό χώρο καλύτερο χάνεται ανάμεσα στον ανταγωνισμό των προσωπικών επιδόσεων.

Για αυτό λοιπόν η γνώση μετατρέπεται απλώς σε ένα χαρτί το οποίο θα «εξαργυρώσεις» με την είσοδό σου στην αγορά εργασίας. Οι ανθρωπιστικές, κοινωνικές και φιλοσοφικές επιστήμες χάνουν εντελώς τον σκοπό της ανάπτυξης της κριτικής σκέψης, καθώς αναγκάζονται να συμπυκνώνονται σε 10 ερωτήσεις multiple choice. Οι επιστήμες αυτές από τα αρχαία χρόνια έχουν φτιαχτεί για να μας κάνουν σκεπτόμενους πολίτες. Όταν η ύλη αυτή συμπυκνώνεται και αποστηθίζεται μηχανικά, απονεκρώνεται πολιτικά και κοινωνικά.

Εδώ έρχεται το αρχικό ερώτημα: Κατά πόσο η εξεταστική λοιπόν αποτελεί απλώς άλλο ένα βάρος των φοιτητών, μια «δύσκολη περίοδο του χρόνου», ή αποτελεί ακόμα ένα πολιτικό εργαλείο διαμόρφωσης των κοινωνικών και πολιτικών σκέψεων των νέων;

Η γνώση λοιπόν είναι ένα εργαλείο που βοηθάει τους ανθρώπους, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, να αναγνωρίζουν την πραγματικότητα γύρω τους και να γίνονται καλύτεροι. Η αληθινή μόρφωση ξεκινάει όταν απομυθοποιείται η παπαγαλία της εξεταστικής, η κλασική ερώτηση του «πόσα πέρασες», και ο φόβος της αποτυχίας. Ο μορφωτικός στόχος είναι να απορροφήσουμε τη γνώση, κι ας χρειαστεί να δώσουμε το μάθημα και 10 φορές!