Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Ελεύθερος πολίτης ή χρήσιμος εργαζόμενος; Η μεγάλη μετατόπιση της εκπαίδευσης


Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού

Τα πανεπιστήμια ολοένα και περισσότερο υποβιβάζουν ανθρωπιστικές σπουδές προς όφελος «χρήσιμων» πτυχίων, κι εμείς καλούμαστε να απαντήσουμε σε ένα διαχρονικό ερώτημα: ποιος είναι ο πρωταρχικός ρόλος της εκπαίδευσης;

Η ιδέα ότι η εκπαίδευση οφείλει να διαμορφώνει τον άνθρωπο ως πολίτη και όχι απλώς εργαζόμενο έχει ρίζες στην αρχαία ελληνική έννοια της «παιδείας»: τη διαμόρφωση χαρακτήρα, κρίσης και αρετής. 

Η αντίληψη αυτή θεσμοθετήθηκε στα μεσαιωνικά πανεπιστήμια μέσω των «ελεύθερων τεχνών» (liberal arts): του trivium (γραμματική, ρητορική, λογική) και του quadrivium (αριθμητική, γεωμετρία, μουσική, αστρονομία). Ο όρος «liberal» παρέπεμπε στην εκπαίδευση του ελεύθερου πολίτη, σε αντιδιαστολή με την τεχνική κατάρτιση των δούλων ή των τεχνικών.

Στις αρχές του 19ου αιώνα, ο Wilhelm von Humboldt διατύπωσε το ιδεώδες της Bildung: την ολόπλευρη καλλιέργεια του ατόμου, όχι ως μέσο προς κάποιον εξωτερικό σκοπό (κράτος, οικονομία), αλλά ως πραγμάτωση της ίδιας της ανθρώπινης ελευθερίας. Η ιδέα αυτή επηρέασε βαθιά το ευρωπαϊκό ακαδημαϊκό μοντέλο.

Το μοντέλο αυτό μετασχηματίστηκε ριζικά τον 20ό αιώνα. Όπως περιγράφει ο κοινωνιολόγος Martin Trow, όσο σπούδαζε λιγότερο από το 15% μιας γενιάς, το πανεπιστήμιο διαμόρφωνε «νου και χαρακτήρα μιας ελίτ». Σήμερα, με πάνω από το μισό μιας γενιάς να σπουδάζει, η εκπαίδευση λειτουργεί ως «προσαρμογή ολόκληρου του πληθυσμού σε κοινωνικές και τεχνολογικές αλλαγές».

Η διεύρυνση αυτή συνέπεσε με δύο καθοριστικούς παράγοντες: την αποβιομηχανοποίηση των δυτικών οικονομιών, που κατέστησε το πτυχίο σχεδόν μοναδική πύλη οικονομικής ασφάλειας, και τη γενικότερη αγορακεντρική στροφή με την ανάδυση της θεωρίας του «ανθρώπινου κεφαλαίου», που αντιμετωπίζει την εκπαίδευση ως επένδυση και τους φοιτητές ως καταναλωτές.

Την τελευταία δεκαετία, το φαινόμενο της υποβάθμισης των ανθρωπιστικών επιστημών εντείνεται. Σημαντικά ιδρύματα (Kent, Bradford, Bristol, West Virginia) καταργούν μαζικά ανθρωπιστικά τμήματα. Το Ιαπωνικό Υπουργείο Παιδείας (2015) ζήτησε την κατάργηση ή συρρίκνωση των κοινωνικών/ανθρωπιστικών τμημάτων.

Στην Αυστραλία, το πρόγραμμα Job-ready Graduates (2020) αύξησε τα δίδακτρα των ανθρωπιστικών σπουδών κατά 113%, μειώνοντας εκείνα του STEM. Στο ΗΒ (2021), η κρατική επιδότηση για τις τέχνες περικόπηκε κατά 50% υπέρ του STEM.

Στις ΗΠΑ, οι αποφοιτήσεις στις ανθρωπιστικές επιστήμες μειώθηκαν κατά 16-29% μεταξύ 2012 και 2020. Η εστίαση των φοιτητών σε «χρήσιμα» πτυχία ωθείται σε μεγάλο βαθμό από το αυξανόμενο κόστος εκπαίδευσης και την επιθυμία η «επένδυση» να αποδώσει.

Αξιοσημείωτο είναι ότι ενώ οι STEM ειδικότητες στις ΗΠΑ κερδίζουν κατά μέσο όρο 30.000 δολάρια περισσότερα από τις ανθρωπιστικές ετησίως (στοιχεία CEW), απόφοιτοι ιστορίας/κοινωνικών επιστημών ξεπερνούσαν σε μισθό αποφοίτους θετικών επιστημών μετά τα 40, καθώς συχνά στρέφονταν σε διοικητικές ή νομικές θέσεις (έρευνα NYT/Forbes).

Ακόμη, ενώ η ανεργία στις ανθρωπιστικές επιστήμες είναι γενικά υψηλότερη (5,2% έναντι 3,2% στις θετικές), η ανεργία στην Πληροφορική (6,1%) ξεπερνά τη Φιλοσοφία (3,2%), Ιστορία (4,6%) και Αγγλική Φιλολογία (4,6%) (στοιχεία της Fed Νέας Υόρκης, 2023).

Το βασικό διαχρονικό ερώτημα είναι το εξής: ποιος πρέπει να είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης;

Η Martha Nussbaum (2010) υποστηρίζει ότι η εκπαίδευση προσανατολισμένη αποκλειστικά στο κέρδος μετατρέπει την αντίληψη των φοιτητών από ολοκληρωμένους ανθρώπους σε «μελλοντικούς μισθωτούς». Οι ανθρωπιστικές επιστήμες, υποστηρίζει, καλλιεργούν ικανότητες θεμελιώδεις για τη δημοκρατία, όπως κριτική σκέψη και «αφηγηματική φαντασία».

Όταν η εκπαίδευση παράγει μόνο εξειδικευμένους τεχνοκράτες, εστιάζει στο «πώς» γίνονται τα πράγματα (αποτελεσματικότητα, βελτιστοποίηση), αλλά παραλείπει το «γιατί» (ηθική, κοινωνικός αντίκτυπος). Ο τεχνοκράτης λύνει προβλήματα εντός του συστήματος. Ο σκεπτόμενος πολίτης αμφισβητεί το ίδιο το σύστημα.

Ωστόσο, πολλοί ισχυρίζονται ότι οι σύγχρονες προκλήσεις, όπως η τεχνητή νοημοσύνη, απαιτούν βαθιά τεχνική γνώση, την οποία ένας απόφοιτος αμιγώς ανθρωπιστικών σπουδών δεν διαθέτει. Αντιθέτως, ένας επιστήμονας πληροφορικής που έχει παρακολουθήσει μερικά συμπληρωματικά ανθρωπιστικά μαθήματα, κατανοεί τους τεχνικούς περιορισμούς (π.χ. εκπαίδευση μοντέλων, bias δεδομένων) και μπορεί να εφαρμόσει καλύτερα την κριτική σκέψη στην πράξη.

Αυτό δεν καθιστά περιττές τις ανθρωπιστικές επιστήμες, οι οποίες πρωτίστως διδάσκουν μεθοδολογία: εκπαιδεύουν το άτομο να αποδομεί επιχειρήματα, να αναλύει ιστορικά πλαίσια, να συνθέτει περίπλοκες ιδέες. Ως συμπληρωματικά μαθήματα σε τεχνοκρατικά πτυχία, κινδυνεύουν να αντιμετωπιστούν ως δευτερεύοντα, τα οποία εξάλλου για να υπάρχουν πρέπει κάποιοι άλλοι να διεξάγουν πρωτογενή έρευνα στους ανθρωπιστικούς τομείς.

Τα δεδομένα δείχνουν ότι υπάρχουν μέσοι δρόμοι: το γερμανόφωνο/ελβετικό «δυικό σύστημα» συνδυάζει πρακτική με θεωρητική κατάρτιση και πετυχαίνει απασχόληση έως 90%. Πανεπιστήμια όπως το Harvard απαιτούν συνδυασμό γενικής παιδείας με ειδίκευση, με το 56% των εργοδοτών να προτιμά υποψηφίους και με τα δύο είδη προσόντων.

Η θεσμική συρρίκνωση των ανθρωπιστικών σπουδών είναι μια ανησυχητική πολιτική επιλογή. Είναι σημαντικό η πολιτεία να παρέχει τις δομές για την καλλιέργεια της κριτικής σκέψης. Όμως, η ιδιότητα του σκεπτόμενου πολίτη δεν εκχωρείται από κανένα πανεπιστήμιο και δεν περικλείεται σε κανένα πτυχίο.

Ανεξαρτήτως των θεσμικών επιλογών, η ευθύνη να αμφισβητούμε και να στοχαζόμαστε παραμένει προσωπική. Η κριτική σκέψη δεν είναι προνόμιο μιας ακαδημαϊκής ελίτ, αλλά καθημερινή υποχρέωση όλων μας. Όποια κι αν είναι η εξειδίκευσή μας, κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν μπορεί να μας εμποδίσει από το να σκεφτόμαστε ελεύθερα, παρά μόνο η δική μας παραίτηση.

Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση

Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ). Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν. Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με...