Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Κατάργηση ή όχι των Πανελλαδικών; Το ψευτοδίλημμα πίσω από μια συζήτηση 30 ετών



Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού

Σε μία σπάνια σύγκλιση, τα κόμματα συμφωνούν ότι το σύστημα των πανελλαδικών εξετάσεων χρειάζεται σοβαρές μεταρρυθμίσεις. Πίσω όμως από αυτή τη φαινομενική ομοφωνία, κρύβεται ένα σχέδιο που τρεις γενιές πολιτικών δοκίμασαν και εγκατέλειψαν, αφήνοντας ανοιχτά δύσκολα ερωτήματα.

Πριν μερικές εβδομάδες, ο Αλέξης Τσίπρας, πρόεδρος του νεοσύστατου ΕΛ.Α.Σ., δεσμεύτηκε για κατάργηση των πανελλαδικών εξετάσεων. Δεν είναι ο μόνος. Η ίδια η κυβέρνηση της ΝΔ προανήγγειλε πρόσφατα το πλάνο του «Εθνικού Απολυτηρίου» («ΕθΑπ»), επιδιώκοντας ένα σύστημα που θα δίνει μεγαλύτερη βαρύτητα στους βαθμούς του Λυκείου και στις σχολικές εξετάσεις.

Τέτοιες συζητήσεις δεν είναι καινούργιες. Η ιδέα ενός Εθνικού Απολυτηρίου είχε σχεδιαστεί από τον Γ. Παπανδρέου (υπ. Παιδείας 1994-96), στο «Νέο Σχολείο» της Άννας Διαμαντοπούλου (2009-12), σε προγράμματα ΠΑΣΟΚ (2008) και ΝΔ (2018), και στο πόρισμα της Επιτροπής Λιάκου επί ΣΥΡΙΖΑ (2016), χωρίς ποτέ να εφαρμοστεί, λόγω έλλειψης πολιτικής συναίνεσης, αντιδράσεων, φόβου, και τεχνικών δυσκολιών.

Η ουσιαστική αντιπαράθεση δεν είναι ιδεολογική. Η κατάργηση των πανελλαδικών όπως τις ξέρουμε έχει γίνει σχεδόν κοινός τόπος στον πολιτικό λόγο. Η διαφωνία επικεντρώνεται στο «πώς», όχι στο «αν». Μετά από τριάντα χρόνια ανακύκλωσης της ίδιας ιδέας, ένα είναι το πρώτο ερώτημα που πρέπει να απαντήσει όποιος την προτείνει ξανά: τι θα είναι διαφορετικό αυτή τη φορά;

Ένα κεντρικό επιχείρημα κατά του σημερινού συστήματος είναι ότι η Ελλάδα αποτελεί «εξαίρεση» στον δυτικό κόσμο. Πράγματί, σε πολλές χώρες (π.χ. Γαλλία, Γερμανία, Φινλανδία) βασική προϋπόθεση παραμένει το κρατικό απολυτήριο, που συχνά συνδυάζεται με φάκελο μαθητή ή πρόσθετες εξετάσεις ανά ίδρυμα. Στο Ηνωμένο Βασίλειο και στις ΗΠΑ, το μοντέλο είναι πλήρως ολιστικό: εξετάσεις (A- Levels στο ΗΒ, SAT στις ΗΠΑ), βαθμολογίες σχολείου, εξωσχολικές δραστηριότητες, δοκίμια (personal statements), συστάσεις, συνεντεύξεις.

Ενδιαφέρουσα αντίθεση αποτελεί η Κίνα: το «gaokao», μία ενιαία εξέταση με τεράστια πίεση, δέχεται κριτική για υπερβολική έμφαση στην αποστήθιση και διεύρυνση του χάσματος αστικών-αγροτικών περιοχών, και από το 2014 η χώρα προσπαθεί να κινηθεί προς πιο ολιστικό μοντέλο.

Ακόμη, στις περισσότερες δυτικές χώρες υπάρχει το «αυτοδιοίκητο» των πανεπιστημίων, δηλαδή τα ίδια τα πανεπιστήμια ορίζουν τα κριτήρια εισαγωγής και τον αριθμό των εισακτέων. Είναι πράγματι αληθές, λοιπόν, ότι σχεδόν πουθενά αλλού η εισαγωγή δεν κρίνεται αποκλειστικά από μία εξέταση χωρίς να λαμβάνεται κανένας άλλος παράγοντας υπόψη.

Ένα ακόμη επιχείρημα των πολέμιων είναι το βάρος των φροντιστηρίων. Η μέση ελληνική οικογένεια δαπανά εκατοντάδες ευρώ τον μήνα για φροντιστήρια και ιδιαίτερα, δαπάνη που αυξήθηκε κατά 35,7% σε πραγματικές τιμές από το 2021, φτάνοντας το 2023 στο υψηλότερο επίπεδο της τελευταίας δεκαετίας (έρευνα ΚΑΝΕΠ/ΓΣΕΕ). Η ιδιωτική δαπάνη για εκπαίδευση στην Ελλάδα είναι σχεδόν τριπλάσια του μέσου όρου της ΕΕ, με δυσανάλογο βάρος στα χαμηλότερα εισοδήματα. Περίπου το 50% των γονέων δηλώνει ότι οι φροντιστηριακές δαπάνες επιβαρύνουν σοβαρά τον οικογενειακό τους προϋπολογισμό.

Η μεταρρύθμιση του συστήματος, όμως, δεν λύνει αυτομάτως το πρόβλημα της ανάγκης για εξωσχολική υποστήριξη με ουσιαστικό τρόπο. Ακόμη κι αν μια πιο κατανεμημένη αξιολόγηση μειώσει την ένταση του φαινομένου, η ανάγκη για φροντιστηριακή υποστήριξη θα παραμείνει ισχυρή όσο παραμένει ο ανταγωνισμός για περιορισμένες θέσεις. 

Ακόμη και στις ΗΠΑ, για παράδειγμα, που η εισαγωγή βασίζεται σε ολιστικό φάκελο (GPA, εκθέσεις, δραστηριότητες) έχει αναπτυχθεί ολόκληρη βιομηχανία από “college counselors” και εξειδικευμένους συμβούλους. Η ιδιωτική στήριξη δεν εξαλείφεται, απλώς προσαρμόζεται.

Τα επιχειρήματα υπέρ των Πανελλαδικών είναι σημαντικά. Το σύστημα, παρά τις ατέλειές του, θεωρείται σχετικά αδιάβλητο και αξιοκρατικό (κοινά θέματα, ανώνυμη διόρθωση). Αντιθέτως, η ενδοσχολική αξιολόγηση εγκυμονεί τον κίνδυνο «πληθωριστικής» βαθμολόγησης ή ανισοτήτων ανάμεσα σε σχολεία. Ταυτόχρονα, οι πολλαπλές εξετάσεις κατά τη διάρκεια του Λυκείου κινδυνεύουν να γίνουν «τριπλές πανελλαδικές», πολλαπλασιάζοντας την πίεση αντί να τη μειώνουν.

Πώς μπορούμε, λοιπόν, να διασφαλίσουμε ότι ένα νέο σύστημα θα είναι όσο το δυνατόν πιο αδιάβλητο και δίκαιο; Αν η εισαγωγή βασιστεί στους σχολικούς βαθμούς, πώς θα αποφευχθεί το σημερινό φαινόμενο όπου ένας στους τέσσερις αποφοίτους «αριστεύει» λόγω υπερβολικά ευνοϊκής βαθμολόγησης; 

Μερικές προτεινόμενες λύσεις είναι ερωτήσεις κλειστού τύπου με αυτοματοποιημένη βαθμολόγηση, ηλεκτρονική αποθήκευση γραπτών με τυχαίους επανελέγχους από εξωτερικούς αξιολογητές, και τράπεζα θεμάτων με αξιολόγηση γραπτών από καθηγητές άλλων σχολείων. Ακόμη κι έτσι, όμως, όσο ο τελικός βαθμός του απολυτηρίου επηρεάζεται από την κρίση των καθηγητών, ο βαθμολογικός πληθωρισμός είναι αναπόφευκτος.

Το αξιοσημείωτο είναι το εξής: μπορεί μαθητές, καθηγητές και γονείς να παραμένουν διχασμένοι, όμως στην πολιτική σκηνή το ερώτημα «διατήρηση ή κατάργηση» αποτελεί εν μέρει ψευτοδίλημμα, αφού σχεδόν κανείς πια δεν υπερασπίζεται το σύστημα στη σημερινή του μορφή. Η πραγματική διαφωνία είναι αν η χώρα διαθέτει τη θεσμική αξιοπιστία να χτίσει κάτι καλύτερο, δεδομένου ότι το ίδιο σχέδιο (Εθνικό Απολυτήριο) ανακυκλώνεται εδώ και τρεις δεκαετίες, και κάθε φορά εγκαταλείπεται ή ανατρέπεται με την αλλαγή κυβέρνησης.

Όποια κατεύθυνση κι αν επιλεγεί τελικά, το κριτήριο αξιολόγησής της δεν πρέπει να είναι επικοινωνιακά συνθήματα («κατάργηση», «αδιάβλητο», «άγχος», «ευρωπαϊκός εκσυγχρονισμός») και απλοϊκοί ρητορικοί αφορισμοί («εξαίρεση στον δυτικό κόσμο», «απαράδεκτο όλα να κρίνονται σε μια εξέταση»), αλλά οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί και τεχνικές διασφαλίσεις που τη συνοδεύουν, όπως πώς θα αποφευχθεί η βαθμολογική διόγκωση, πώς θα αποκλιμακωθεί η πολλαπλασιαζόμενη πίεση, και πώς θα διασφαλιστεί το αδιάβλητο της αξιολόγησης. Γιατί το δύσκολο δεν είναι να αναγνωρίσεις τις αδυναμίες ενός συστήματος. Το δύσκολο είναι να παραδώσεις ένα πραγματικά καλύτερο, όχι στα λόγια, αλλά στην πράξη.

Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση

Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ). Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν. Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με...