Γράφει ο Μάνος Κόκκινος
Οι έντονες διαμαρτυρίες κατά των παρελάσεων pride εγείρουν το ερώτημα του κατά πόσο αποτελούν πραγματική υπεράσπιση της παραδοσιακής οικογένειας, και κατά πόσο αποτελούν εκφράσεις μίσους σε ολόκληρες ομάδες συμπολιτών μας. Το παρόν άρθρο επιχειρεί να αποδείξει πως η έννοια της «παραδοσιακής» οικογένειας δεν είναι τόσο απτή, επομένως και η απάντηση στο παραπάνω ερώτημα είναι ότι μάλλον ισχύει το δεύτερο ενδεχόμενο.
Τα τελευταία χρόνια, η ελληνική δημόσια σφαίρα έχει υπάρξει μάρτυρας μιας έντονης αντιπαράθεσης: από τη μία πλευρά, τα φεστιβάλ υπερηφάνειας της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας· από την άλλη, οι συγκεντρώσεις του «Family Pride», όπου ομάδες που αυτοπροσδιορίζονται ως «Ελληνίδες Μάνες» ή «Ελληνική Ορθόδοξη Νεολαία» ζητούν την «υπεράσπιση της παραδοσιακής οικογένειας». Το ερώτημα όμως παραμένει θεμελιώδες: Ποια ακριβώς είναι αυτή η «παραδοσιακή οικογένεια» που καλούνται να υπερασπιστούν;
Η παρούσα ανάλυση επιχειρεί να προσεγγίσει το ζήτημα όχι από την οπτική της μιας ή της άλλης παράταξης, αλλά μέσα από τα ίδια τα δεδομένα: την ιστορική εξέλιξη του θεσμού, τα στατιστικά στοιχεία της τελευταίας εικοσαετίας και τα πορίσματα της διεθνούς επιστημονικής κοινότητας.
Η αντίληψη μιας διαχρονικά αμετάβλητης «παραδοσιακής οικογένειας» είναι ιστορικά προβληματική. Κατά τον 19ο και τον πρώιμο 20ό αιώνα, ο κυρίαρχος τύπος στην αγροτική Ελλάδα ήταν η εκτεταμένη πατριαρχική οικογένεια: πολλές γενιές υπό την εξουσία του πατριάρχη, με πρωταρχικό στόχο όχι τη συναισθηματική πληρότητα αλλά την οικονομική επιβίωση.
Η αστική εκβιομηχάνιση της δεκαετίας του 1950 και τα μετεμφυλιακά χρόνια επέβαλαν σταδιακά το πυρηνικό μοντέλο (δύο γονείς με παιδιά). Ήδη από τη δεκαετία του 1980, ωστόσο, μεταρρυθμίσεις όπως η κατάργηση της προίκας και η θέσπιση του πολιτικού γάμου άρχισαν να διαβρώνουν τα «παραδοσιακά» πρότυπα.
Όπως παρατηρεί χαρακτηριστικά η κοινωνιολόγος Βάσω Αρτινοπούλου, «διαφορετικοί τύποι οικογενειακών δομών συνυπάρχουν σήμερα αρμονικά – μονοπρόσωπα νοικοκυριά, μονογονεϊκές οικογένειες, ζευγάρια με ή χωρίς παιδιά, σύμφωνα συμβίωσης, ζευγάρια του ίδιου φύλου – δίπλα στο πυρηνικό μοντέλο». Η «παραδοσιακή οικογένεια» που υμνείται σήμερα δεν είναι παρά μια εξιδανικευμένη στιγμή μιας συγκεκριμένης ιστορικής περιόδου, όχι μια διαχρονική σταθερά.
Ας δούμε, ωστόσο, τα πραγματικά δεδομένα για την ελληνική οικογένεια σήμερα:
Ι. Γάμοι και σύμφωνα συμβίωσης
Σύμφωνα με τα πλέον πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024, το ποσοστό των θρησκευτικών γάμων έχει υποχωρήσει στο 38,5% του συνόλου, από 89,6% το 1994. Αντίθετα, τα σύμφωνα συμβίωσης ανήλθαν σε 14.486, ενώ για πρώτη φορά καταγράφηκαν 192 γάμοι μεταξύ ατόμων του ίδιου φύλου.
ΙΙ. Διαζύγια και μονογονεϊκότητα
Τα διαζύγια το 2024 ανήλθαν σε 15.532, σημειώνοντας αύξηση 2,8% σε σχέση με το προηγούμενο έτος. Η αναλογία διαζυγίων ανά 100 γάμους έφτασε στο 42,4 , δηλαδή σχεδόν οι μισοί γάμοι καταλήγουν σε διαζύγιο. Οι μονογονεϊκές οικογένειες αποτελούν ήδη το 6,3% όλων των νοικοκυριών, με τα στοιχεία της Ευρωπαϊκής Επιτροπής να δείχνουν ότι το ποσοστό των ελληνικών μονογονεϊκών νοικοκυριών ανέρχεται στο 3,8% των νοικοκυριών με παιδιά.
ΙΙΙ. Μονοπρόσωπα νοικοκυριά
Το πλέον εντυπωσιακό στοιχείο: τα μονοπρόσωπα νοικοκυριά αποτελούν σήμερα το 31% του συνόλου, έναντι 21,9% για τα πυρηνικά ζευγάρια με παιδιά. Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, η ΕΕ καταγράφει 76,1 εκατομμύρια ενήλικες που ζουν μόνοι χωρίς παιδιά, ενώ τα ζευγάρια με παιδιά έχουν μειωθεί κατά 6,3% από το 2016 έως το 2025 . Η Ελλάδα ακολουθεί μια ευρωπαϊκή τάση: τα νοικοκυριά ενός ή δύο ατόμων κυριαρχούν έναντι των πολύτεκνων οικογενειών.
ΙV. Γεννήσεις
Οι γεννήσεις το 2024 ανήλθαν σε 68.467 (μείωση 4,2%), ενώ οι θάνατοι ήταν 126.916 ( σχεδόν διπλάσιοι). Τα παιδιά που γεννιούνται εκτός γάμου έχουν αυξηθεί από 5,1% το 2004 σε 9,4% το 2015.
Επομένως το μοντέλο της «παραδοσιακής οικογένειας» (παντρεμένο ετερόφυλο ζευγάρι με παιδιά) δεν είναι πλέον η πλειοψηφία, είναι μία εκ των πολλών μορφών που συνυπάρχουν. Το Family Pride υπερασπίζεται, εν πολλοίς, μια πραγματικότητα που ήδη φθίνει.
Έχοντας εξετάσει τα «ψυχρά» δεδομένα, είναι απαραίτητο να εξετάσουμε και τα υπαρκτά επιχειρήματα υπέρ της συμπερίληψης:
Πρώτον, το κοινωνικό όφελος: Τι δείχνουν οι διεθνείς έρευνες;
Μια από τις συχνότερες αντιρρήσεις στην αναγνώριση ομόφυλων οικογενειών είναι ότι «τα παιδιά θα πάθουν ζημιά». Τι λέει όμως η ίδια η επιστημονική κοινότητα;
H Συστηματική Ανασκόπηση του 2025 από τους Jin και Mazrekaj που δημοσιεύτηκε στο περιοδικό Genus (Springer), συνέκρινε 46 μελέτες για την υγεία και ευημερία γονέων ομόφυλων και ετερόφυλων ζευγαριών.
Τα ευρήματα είναι σαφή: «Οι ομόφυλοι και οι ετερόφυλοι γονείς δεν διαφέρουν ως προς την ψυχική υγεία, το συνολικό γονεϊκό στρες, την ποιότητα της σχέσης και τη συνολική κοινωνική υποστήριξη.» Συγκεκριμένα, από τις 14 μελέτες που εξέτασαν τα συμπτώματα κατάθλιψης, οι 9 δεν βρήκαν καμία διαφορά μεταξύ ομόφυλων και ετερόφυλων γονέων.
Οι μόνες διαφορές που καταγράφηκαν ήταν: οι ομόφυλοι γονείς παρουσιάζουν υψηλότερη ικανοποίηση από τη ζωή και μεγαλύτερη υποστήριξη από φίλους, αλλά αντιμετωπίζουν περισσότερο στρες λόγω διακρίσεων και λιγότερη υποστήριξη από τις οικογένειες καταγωγής τους.
Επιπλέον, μια δεύτερη συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση του 2025, που δημοσιεύθηκε στο Sexuality Research and Social Policy, εξέτασε 143 άρθρα σχετικά με οικογένειες ομόφυλων γονέων στο σχολικό περιβάλλον. Τα ευρήματα επιβεβαιώνουν ότι δεν υπάρχουν διαφορές μεταξύ των απόψεων εκπαιδευτικών και γονέων όσον αφορά την εσωτερικευμένη και εξωτερικευμένη συμπεριφορά των παιδιών. Με άλλα λόγια: το πρόβλημα δεν είναι η ικανότητα των ομόφυλων γονέων αλλά η κοινωνική απόρριψη που υφίστανται. Η νομική αναγνώριση δεν βλάπτει τα παιδιά, αντίθετα, άρει την ανασφάλεια.
Δεύτερον, ηθική και ανθρώπινα δικαιώματα: Το νομικό κενό
Στην Ελλάδα, η τεκνοθεσία από ομόφυλα ζευγάρια δεν προβλέπεται. Όπως επισημαίνει ο Νίκος Κουμouτζής, ερευνητής οικογενειακού δικαίου, οι απαγορεύσεις υιοθεσίας από ομόφυλα άτομα εγείρουν σοβαρά ζητήματα ανθρωπίνων δικαιωμάτων ενώπιον του Ευρωπαϊκού Δικαστηρίου.
Ηθικά, η άρνηση αναγνώρισης του δεύτερου γονέα δεν «προστατεύει» κανέναν, απλώς αφήνει χιλιάδες παιδιά σε μια νομική ομηρία όπου μόνο ο βιολογικός γονέας έχει δικαιώματα. Δεν είναι θέμα «ιδεολογίας» αλλά πραγματικής ζωής παιδιών που ήδη υπάρχουν.
Τρίτον, και ίσως σημαντικότερον η πρακτική σκοπιά: Η οικογένεια ως δίχτυ ασφαλείας.
Ακόμα και από συντηρητική σκοπιά, η οικογένεια αποτελεί τον πυρήνα κοινωνικής συνοχής. Τα δεδομένα του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ) δείχνουν ότι οι ανισότητες που σχετίζονται με τη διατροφή είναι ιδιαίτερα έντονες στις μονογονεϊκές οικογένειες (36,3%), ενώ οι ενεργειακές ανισότητες πλήττουν δυσανάλογα τις μονογονεϊκές οικογένειες (19,0% για πατέρες μόνους) και τις πολύτεκνες οικογένειες (24,6%).
Το ερώτημα, λοιπόν, είναι απλό: Γιατί να αποκλείουμε από αυτό το δίχτυ ασφαλείας οποιαδήποτε μορφή οικογένειας που λειτουργεί με αγάπη και υπευθυνότητα; Η κοινωνική συνοχή δεν ενισχύεται αποκλείοντας, ενισχύεται συμπεριλαμβάνοντας.
Εν τέλει ο ισχυρισμός του family pride περί της ύπαρξης «πραγματικής» οικογένειας δεν είναι όσο ισχυρός όσο θα ήθελαν να νομίζουν οι υποστηρικτές του. Η ρητορική του «κάτω τα χέρια από τα παιδιά μας» προϋποθέτει ότι υπάρχει κάποιος εξωτερικός κίνδυνος. Τα δεδομένα, ωστόσο, δείχνουν κάτι διαφορετικό: Οι πραγματικές απειλές για την ελληνική οικογένεια σήμερα είναι δημογραφικές (γεννήσεις μισές από τους θανάτους), οικονομικές και κοινωνικές.
Σύμφωνα με πρόσφατα στοιχεία, το 26,9% του ελληνικού πληθυσμού (2,74 εκατομμύρια άτομα) βρίσκεται σε κίνδυνο φτώχειας ή κοινωνικού αποκλεισμού, με το ποσοστό φτώχειας στις μονογονεϊκές οικογένειες να φτάνει το 43,7%.
Η αναγνώριση ομόφυλων ζευγαριών δεν προκάλεσε την πτώση των θρησκευτικών γάμων, αυτή η οποία ξεκίνησε δεκαετίες νωρίτερα. Η συμπερίληψη δεν «απειλεί» την ετερόφυλη οικογένεια, όπως η ύπαρξη του πολιτικού γάμου δεν εξάλειψε τον θρησκευτικό.
Τελικώς, βανάλυση των ιστορικών, στατιστικών και ερευνητικών δεδομένων οδηγεί σε ένα σαφές συμπέρασμα:
Η «παραδοσιακή οικογένεια» δεν είναι ένας διαχρονικός θεσμός που απειλείται από εξωτερικούς εχθρούς. Είναι μια ιστορική συγκυρία που ήδη μεταβάλλεται, όπως πάντα μεταβαλλόταν. Τα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ για το 2024 είναι αμείλικτα: περισσότερα μονοπρόσωπα νοικοκυριά, περισσότερα διαζύγια, λιγότεροι γάμοι, γήρανση πληθυσμού. Η ελληνική οικογένεια δεν χρειάζεται «υπεράσπιση» από φανταστικούς εχθρούς , χρειάζεται ουσιαστική στήριξη: παιδικοί σταθμοί, στεγαστική πολιτική, ισορροπία εργασίας-οικογένειας. Και χρειάζεται, επίσης, να αναγνωρίσει την πραγματικότητα της ίδιας της της πολυμορφίας: μονογονεϊκές, άτεκνα ζευγάρια, ομόφυλες οικογένειες, συμφωνήσαντες σύμβιοι, μονοπρόσωπα νοικοκυριά. Αυτές δεν είναι «απειλές», αυτή είναι η ελληνική πραγματικότητα του 2026. Το Family Pride μπορεί να διαφωνεί με αυτή την πραγματικότητα. Αλλά τα νούμερα, όπως και οι ζωές των ανθρώπων, δεν αλλάζουν με συνθήματα.
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου