Γιατί οι πιο αδικημένοι δεν είναι αυτοί που εξεγείρονται; Τα παράδοξα της διαμαρτυρίας και το «σημείο χωρίς γυρισμό»
Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού
Όποιος εξεγείρεται, έγραψε ο Καμύ, λέει «όχι», αλλά ταυτόχρονα λέει και «ναι» σε μια αξία που πρέπει να υπερασπιστεί. Ποια είναι όμως αυτή η αξία και ποιος είναι αυτός που λέει το «ναι»;
Στα μέσα Σεπτεμβρίου, οι μαθητές ενός λυκείου στο Créteil, νότιο προάστιο του Παρισιού, έκλεισαν τις εισόδους στο σχολείο τους. Τα βασικά τους αιτήματα: στελέχωση κενών θέσεων, τμήματα με λιγότερους μαθητές, αίθουσες με κλιματισμό. Έναν μήνα μετά, εκατοντάδες χιλιάδες άνθρωποι βρίσκονταν στους δρόμους της Γαλλίας, και το δημαρχείο της Limoges καιγόταν.
Πώς μια εφηβική κατάληψη γίνεται εθνική κρίση; Για να απαντηθεί αυτό, πρέπει να απαντηθεί το βαθύτερο ερώτημα του γιατί διαδηλώνουμε. Η προφανής απάντηση «επειδή τα πράγματα πάνε άσχημα» δεν αρκεί.
Η κοινωνική ψυχολογία είναι πιο συγκεκριμένη: οι άνθρωποι δεν κινητοποιούνται όταν νιώθουν αδικημένοι, αλλά όταν η αδικία τους εξοργίζει, όταν πιστεύουν ότι μπορούν να αλλάξουν κάτι, και όταν αισθάνονται μέρος ενός «εμείς». Δηλαδή: θυμός, ελπίδα, και ταυτότητα. Δεν είναι, λοιπόν, η απελπισία που βγάζει τον κόσμο στον δρόμο, αλλά η ελπίδα.
Αυτό εξηγεί κάτι που ίσως φαίνεται παράδοξο: δεν διαδηλώνουν περισσότερο όσοι έχουν λιγότερα. Σύμφωνα με σχετικές μελέτες, μόνο το 4% των διαδηλώσεων έγιναν σε χώρες χαμηλού εισοδήματος.
Ακόμη και λαμβάνοντας υπόψη το γεγονός πως οι φτωχότερες χώρες είναι πιο αυταρχικές και οι διαδηλώσεις τους καλύπτονται λιγότερο από τα μέσα ενημέρωσης, η τάση εμφανίζεται και σε ατομικό επίπεδο: όσοι διαδηλώνουν είναι κατά μέσο όρο πιο μορφωμένοι και εύποροι από τον μέσο πολίτη, στην ίδια χώρα. Οι άνθρωποι, λοιπόν, δεν εξεγείρονται όταν δεν έχουν τίποτα, αλλά όταν βλέπουν να τους στερείται κάτι που θεωρούν δεδομένο.
Ο Τοκβίλ το είχε παρατηρήσει ήδη τον 19ο αιώνα: Η Γαλλική Επανάσταση δεν ξέσπασε εκεί όπου η καταπίεση ήταν μεγαλύτερη, αλλά εκεί όπου η ζωή είχε αρχίσει να βελτιώνεται. Λειτουργούν οι διαδηλώσεις; Ισχύει αυτό που λένε κάποιοι ότι «δεν αλλάζουν τίποτα»; Η αντικειμενική απάντηση είναι η εξής: αλλάζουν, αν και όχι όσο, όποτε και όπως θα ήθελαν οι συμμετέχοντες.
Σύμφωνα με μελέτη της Ortiz, 42% των διαδηλώσεων 2006-2020 πέτυχαν κάποιο απτό αποτέλεσμα, σχεδόν πάντα μερικό, και συνήθως μετά από χρόνια διεκδίκησης.
Οι διαδηλώσεις, λοιπόν, δεν είναι πανίσχυρες, αλλά σίγουρα ούτε και άσκοπες. Πολύ συχνά η διαδήλωση δεν κερδίζει κάτι η ίδια, αλλά ανοίγει τον δρόμο σε κάτι άλλο: εκλογές, δικαστήρια, νέα κόμματα. Είναι, με μια φράση, αναγκαίο αλλά όχι επαρκές εργαλείο.
Οι επιτυχίες έχουν μοτίβο: συγκεκριμένα αιτήματα (π.χ. απόσυρση νόμου, αύξηση μισθού) πετυχαίνουν συχνότερα από δομικά (π.χ. «λιγότερη ανισότητα»).
Πετυχαίνουν όταν ο αντίπαλος είναι κοντά (π.χ. μια εθνική κυβέρνηση) και μπορεί να υποχωρήσει. Και πετυχαίνουν όταν διαρκούν. Οι μη βίαιες διαδηλώσεις πετυχαίνουν στο 53% των περιπτώσεων, ενώ οι ένοπλες στο 26% (έρευνα 1900-2006). Ο λόγος είναι πρακτικός: η μη βία κοστίζει λιγότερο στον συμμετέχοντα, άρα φέρνει κοντά περισσότερους ανθρώπους (κατά μέσο όρο 11 φορές περισσότερους).
Τη δεκαετία του 2010 όμως, την πιο ταραγμένη δεκαετία του αιώνα, τα πράγματα άλλαξαν. Η επιτυχία των μη βίαιων κινημάτων έπεσε κάτω από το 34%. Οι κυβερνήσεις έμαθαν να τις διαχειρίζονται. Άλλαξαν όμως και τα κινήματα. Στηρίζονται όλο και περισσότερο στις μεγάλες πορείες, και λιγότερο στην απεργία και το μποϊκοτάζ. Μια πορεία, όσο μεγάλη κι αν είναι, η κυβέρνηση μπορεί να περιμένει να τελειώσει. Μια οικονομία που σταματά, όχι.
Όσον αφορά τα κινήματα που ζητούν ανεξαρτησία ή αλλαγή καθεστώτος, προκύπτει ο λεγόμενος «κανόνας του 3,5%» ή αλλιώς «το σημείο χωρίς γυρισμό»: σχεδόν κανένα κίνημα που έβγαλε ενεργά στον δρόμο τουλάχιστον το 3,5% του πληθυσμού τη στιγμή της κορύφωσής του δεν είχε αποτύχει.
Ποια μέσα είναι θεμιτά;
Η ερώτηση «αγιάζει ο σκοπός τα μέσα;» κρύβει δύο διαφορετικά ερωτήματα: το πρώτο είναι πρακτικό (φέρνει η βία αποτέλεσμα;) και το δεύτερο είναι ηθικό (ακόμη κι έτσι, έχω το δικαίωμα να το κάνω;)
Στο πρώτο ερώτημα, η έρευνα δίνει την εξής απάντηση: από τη μία πλευρά, η βία από διαδηλωτές σχεδόν πάντα κοστίζει δημόσια στήριξη, και απομακρύνει ακόμη και υποστηρικτές επειδή την κρίνουν ανήθικη. Από την άλλη πλευρά, συχνά οδηγούν σε περισσότερες κυβερνητικές παραχωρήσεις, ειδικά όταν ο στόχος είναι μικρότερος, γιατί αυξάνουν το κόστος που έχει για την κυβέρνηση η αδράνεια. Αυτό είναι και το «δίλημμα του ακτιβιστή»: η βία μπορεί να χάνει τη στήριξη της κοινής γνώμης, αλλά να κερδίζει τη μάχη με την εξουσία.
Το ηθικό ερώτημα είναι πιο αυστηρό: Η πολιτική φιλοσοφία, από τον Rawls ως τον Martin Luther King, δέχεται εδώ και δεκαετίες ότι η παρανομία μπορεί να είναι θεμιτή: ο αποκλεισμός ενός δρόμου ή ενός σχολείου, η κατάληψη, η άρνηση υπακοής σε έναν άδικο νόμο. Ακόμη και το διεθνές δίκαιο προστατεύει τη διαδήλωση που διαταράσσει την κυκλοφορία και την καθημερινότητα. Η διαφωνία ξεκινά στην καταστροφή περιουσίας.
Η ιστορική μνήμη έχει συγχωρήσει πολλή καταστροφή. Το Boston Tea Party γιορτάζεται. Οι σουφραζέτες έσπαγαν βιτρίνες. Η αντίσταση στο απαρτχάιντ ανατίναζε υποδομές. Η εξέγερση του Stonewall θεωρείται ιστορικό ορόσημο. Όμως η μνήμη συγχωρεί εκ των υστέρων, όταν ο σκοπός έχει νικήσει, άρα δεν μπορεί να είναι κριτήριο για το σήμερα.
Ένα πιο χρήσιμο τεστ ρωτά: πόσο σοβαρή είναι η αδικία; Έχουν εξαντληθεί οι θεσμικοί δρόμοι; Η ζημιά πλήττει τους φορείς εξουσίας ή τρίτους; Πράγματα οι ανθρώπους; Ποια πράγματα; Βοηθά τον σκοπό ή τον βλάπτει;
Με αυτό το τεστ, λοιπόν, πράξεις όπως καταλήψεις σε σχολείο μπορούν να θεωρηθούν θεμιτές, ενώ άλλες, όπως π.χ. εμπρησμός που διακινδυνεύει τις ζωές πολιτών, αποτυγχάνουν σαφώς.
Η διαμαρτυρία, σε τελική ανάλυση, ξεπερνά τη νίκη και την ήττα: είναι μια αποκάλυψη. Αποκαλύπτει θεσμικές παθογένειες, αλλά μαζί και τον υποβόσκοντα παλμό μιας συλλογικής ελπίδας. Το «ναι» πίσω από κάθε «όχι» είναι η πεποίθηση ότι παραβιάζεται μια αξία που αξίζει να υπερασπιστεί κανείς.
Υπάρχει, λοιπόν, και ένα δεύτερο «σημείο χωρίς γυρισμό», αντίθετο από το πρώτο: όχι η στιγμή που το 3,5% βγαίνει στον δρόμο, αλλά εκείνη όπου κανείς δεν βγαίνει πια, γιατί κανείς δεν πιστεύει ότι αξίζει τον κόπο. Στα λόγια του Καμύ, «εξεγείρομαι, άρα υπάρχουμε».

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου