Γράφει ο Μάνος Κόκκινος
Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.
Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής.
Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».
Το 1988, η δημοσιογράφος Παπανικολάου έγραφε στην Εποχή ότι το Πολυτεχνείο «έγινε εμπόρευμα πολιτικών συναλλαγών και αναρριχήσεων» και ότι η σκέψη της εξέγερσης «στραγγαλίστηκε» για να υπηρετήσει την εξουσία. Στόχος αυτής της κριτικής ήταν η πολιτική κατανάλωση της επετείου, όχι το ίδιο το γεγονός. Η λογική της ήταν πως το σύστημα εξυμνεί ένα αποπολιτικοποιημένο Πολυτεχνείο για να συγκαλύψει τη ρήξη του με τα αιτήματα της εξέγερσης. Πρόκειται για κριτική εσωτερική στην Αριστερά, με λέξη-κλειδί την «προδοσία».
Όμως αυτό το κριτικό σχήμα υπέστη μια κρίσιμη μετάλλαξη στη διαδρομή του. Όταν η ρήση «το Πολυτεχνείο εργαλειοποιήθηκε» αποσπάται από το αριστερό της πλαίσιο, γίνεται εύκολα αντιστρέψιμη. Αφού η «επίσημη εκδοχή» είναι εργαλείο, τότε και η πραγματική βάση της «επίσημης εκδοχής», τα οδοφράγματα, οι πυροβολισμοί, οι νεκροί, μπορεί να αμφισβητηθεί ελεύθερα. Το 2018, βουλευτής της Χρυσής Αυγής χρησιμοποίησε ακριβώς αυτή τη λογική στη Βουλή: επικαλέστηκε πρώτα τη μαρτυρία του πρύτανη του 1975 ότι «δεν υπήρχαν νεκροί μέσα στο Πολυτεχνείο» και στη συνέχεια δήλωσε ότι ολόκληρη η επέτειος είναι «ένα παραμύθι που πουλάτε σαράντα πέντε χρόνια».
Εδώ η κριτική της «εργαλειοποίησης» ολοκληρώνει τη μεταμόρφωσή της σε πλήρη άρνηση ότι η ιστορία συνέβη. Γιατί, λοιπόν, αυτός ο εκφυλισμένος μύθος της «εργαλειοποίησης» βρίσκει ακόμη απήχηση;
Το πρώτο επίπεδο αφορά την ίδια την παγίωση της τελετουργίας. Όταν η επέτειος του Νοεμβρίου γίνεται όλο και πιο τυποποιημένη, όταν οι δηλώσεις των πολιτικών και οι πορείες στους δρόμους σχηματίζουν έναν προβλέψιμο κύκλο, η κόπωση του κοινού απέναντι στο «καταναλωμένο Πολυτεχνείο» είναι φυσική. Αυτή η κόπωση παρέχει το συναισθηματικό έδαφος για την αφήγηση ότι «όλα είναι θέατρο».
Το δεύτερο επίπεδο είναι πιο δομικό και έγκειται στην αδυναμία της ελληνικής δημόσιας σφαίρας για λεπτή διάκριση στην «πολιτική της μνήμης». Ή αποδέχεσαι ολόκληρη την επίσημη εκδοχή της επετείου, ή την απορρίπτεις ολόκληρη· η ενδιάμεση ζώνη, η αναγνώριση ότι η επέτειος έχει πολιτική λειτουργία, αλλά και η επιμονή στην υλικότητα του γεγονότος, δύσκολα ακούγεται σε ένα συναισθηματικά φορτισμένο πεδίο.
Αξίζει να σημειωθεί ότι η ακαδημαϊκή έρευνα έχει ήδη απαντήσει σε όσους επικαλούνται την «εργαλειοποίηση» για να αρνηθούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος. Μελέτη του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης, διασταυρώνοντας πρωτογενείς πηγές, επισημαίνει ότι η εξέγερση του Πολυτεχνείου «δεν ήταν, όπως την καθιέρωσε η επίσημη θεσμική μνήμη, μια φοιτητική εξέγερση», αλλά μια ταξική εξέγερση στην οποία οι εργάτες έπαιξαν πρωταγωνιστικό ρόλο.
Η σημασία αυτού του ευρήματος είναι ακριβώς ότι αποδεικνύει πως η «επίσημη μνήμη» όντως απλοποίησε, αλλά η κατεύθυνση της απλοποίησης ήταν η αποταξικοποίηση, όχι η κατασκευή. Ο τρόπος διόρθωσης της απλοποίησης οφείλει να είναι η αποκατάσταση της πολυπλοκότητας, όχι η αντικατάστασή της από το άλλο άκρο, δηλαδή την ολική άρνηση.
Εδώ ανακύπτει, ωστόσο, ένας κίνδυνος που το ίδιο το επιχείρημα της «υλικότητας» μπορεί να αναπαράγει. Η έμφαση στους νεκρούς και στους πυροβολισμούς ως απόδειξη ότι «κάτι συνέβη» κινδυνεύει να υποκαταστήσει μια εξίσου αποπολιτικοποιημένη αφήγηση με το Πολυτεχνείο ως «θύμα» χωρίς πρόγραμμα, ως τραγωδία χωρίς πολιτικό περιεχόμενο.
Η υπεράσπιση του γεγονότος δεν αρκεί αν δεν συνοδεύεται από υπεράσπιση του τι διεκδικούσε η εξέγερση. Διαφορετικά, η «ενδιάμεση ζώνη» που επιδιώκουμε καταλήγει να είναι εξίσου επίπεδη με την επίσημη εκδοχή που επικρίνουμε, απλώς με αντίστροφο πρόσημο.
Ποια θα ήταν, λοιπόν, μια έμπρακτη άρθρωση αυτής της ενδιάμεσης θέσης; Θα σήμαινε, για παράδειγμα, μια επέτειο που δεν αρκείται στον πανηγυρικό λόγο και στην κατάθεση στεφάνων, αλλά αναδεικνύει το ταξικό και αντιδικτατορικό περιεχόμενο της εξέγερσης, τους εργάτες της Αθήνας, τα αιτήματα για ελευθερία και αυτοδιαχείριση, τη σχέση με τα διεθνή κινήματα της εποχής.
Θα σήμαινε μια δημόσια μνήμη που αναγνωρίζει ότι η επέτειος έχει πολιτική λειτουργία, και γι’ αυτό ακριβώς την υπερασπίζεται ως πεδίο διαπάλης, όχι ως τελετουργικό που πρέπει να καταναλωθεί ή να εγκαταλειφθεί. Η κριτική της εργαλειοποίησης έχει νόημα μόνο όταν στρέφεται κατά της συγκεκριμένης χρήσης της μνήμης, όχι κατά της μνήμης καθεαυτής.
Η πιο αναγκαία διαύγεια απέναντι στον μύθο της «εργαλειοποίησης» είναι ίσως πως η κριτική της πολιτικής λειτουργίας της επετείου και η υπεράσπιση του ιστορικού βάρους του γεγονότος δεν είναι ποτέ αντιφατικές. Αντιθέτως, ακριβώς επειδή εκείνες τις μέρες του Νοεμβρίου του 1973 υπήρξαν πραγματικά άνθρωποι που έπεσαν στους δρόμους και πραγματικά πολυβόλα που στράφηκαν εναντίον αόπλων πολιτών, έχει νόημα η ερώτηση «ποιος χρησιμοποιεί αυτή τη μνήμη και πώς».
Αν το ίδιο το γεγονός διαλυθεί σε «μύθο», τότε η κριτική της εργαλειοποίησης χάνει το αντικείμενό της, αφού δεν μπορεί να εργαλειοποιηθεί κάτι που δεν υπάρχει. Ο μύθος επιμένει μερικές φορές όχι επειδή τον πιστεύουν πολλοί, αλλά επειδή ο τρόπος αποδόμησής του αντικαταστάθηκε σιωπηρά από έναν άλλο μύθο.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου