Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού
Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα.
Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ).
Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν.
Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με 3 ψηφοφόρους, ενώ σε ένα πολύ μεγάλο σώμα τείνει στο 100%. Σε αυτή την περίπτωση, η μείωση της αποχής είναι πράγματι ωφέλιμη.
Ισχύει, όμως, και το κρίσιμο αντίστροφο: αν η ατομική ικανότητα είναι κάτω από 50%, η αύξηση των ψηφοφόρων επιδεινώνει το αποτέλεσμα. Σε έναν πολύ μεγάλο πληθυσμό, η λανθασμένη απόφαση γίνεται σχεδόν βέβαιη.
Οι προβληματισμοί αυτοί δεν είναι καινούργιοι.
Στην «αλληγορία του πλοίου», ο Πλάτωνας παρομοιάζει τους πολίτες με ένα πλήρωμα που τσακώνεται για το τιμόνι χωρίς κανείς να έχει γνώσεις ναυσιπλοΐας, και τους δημαγωγούς με ναύτες που πείθουν τον καπετάνιο (λαό) να τους δώσει το τιμόνι με κολακείες. Ο φιλόσοφος, ο μόνος που κατέχει την πραγματική γνώση, απορρίπτεται ως άχρηστος αερολόγος.
Αιώνες αργότερα, στα μέσα του 19ου αιώνα, ο John Stuart Mill προσπάθησε να λύσει το ίδιο πρόβλημα προτείνοντας καθολικό δικαίωμα ψήφου για όλους, αλλά αυξημένη βαρύτητα στην ψήφο των πιο μορφωμένων.
Παρόμοια μορφή επιστοκρατίας πρότεινε και ο Jason Brennan (2016), ο οποίος ταξινόμησε τους ψηφοφόρους στις εξής κατηγορίες:
1. «Χόμπιτ»: Αδιάφοροι, δεν συμμετέχουν καν νοητικά
2. «Χούλιγκανς»: Φανατικοί με μεροληπτικές απόψεις
3. «Βούλκαν»: Ορθολογικοί και τεκμηριωμένοι
Κατά τον Brennan, η πλειοψηφία είναι Χόμπιτ ή Χούλιγκανς, και συνεπώς η ψήφος πρέπει να σταθμίζεται βάσει αποδεδειγμένης πολιτικής γνώσης.
Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν τις ανησυχίες: Οι Achen & Bartels (2016) σημειώνουν ότι το 1952 μόλις το 44% των Αμερικανών μπορούσε να ονομάσει έστω μία κρατική εξουσία (νομοθετική/εκτελεστική/δικαστική), ποσοστό που δεν βελτιώθηκε ιδιαίτερα στις επόμενες δεκαετίες. Έρευνες δείχνουν ότι η αναδιατύπωση μιας ερώτησης μεταβάλλει δραματικά τις απαντήσεις των ψηφοφόρων, ενώ συχνά επιβραβεύουν ή τιμωρούν κυβερνήσεις για άσχετα γεγονότα (π.χ. ξηρασία ή επιθέσεις καρχαριών).
Ένα ενδιαφέρον αντεπιχείρημα είναι «το Θαύμα της Άθροισης»: αν τα ατομικά λάθη είναι τυχαία, σε μεγάλο πληθυσμό αλληλοαναιρούνται και η συλλογική απόφαση βγαίνει «σοφή». Όπως σημειώνει όμως ο Bryan Caplan, το μοντέλο καταρρέει όταν τα λάθη δεν είναι τυχαία αλλά συστημικά μεροληπτικά (π.χ. λόγω προκατάληψης ή παραπληροφόρησης). Για παράδειγμα, οι Αμερικανοί υπερεκτιμούν κατά πολύ το ποσοστό του προϋπολογισμού που πηγαίνει σε ξένη βοήθεια (41% εκτίμηση έναντι 1% πραγματικότητα), το οποίο αποτελεί συστημικό, και όχι τυχαίο λάθος.
Παρόλα αυτά, οι παραπάνω επιστοκρατικές απόψεις δέχονται ισχυρές κριτικές:
Ποιος σχεδιάζει τα τεστ γνώσεων/μόρφωσης και πώς διασφαλίζεται ότι δεν θα τα εκμεταλλευτεί η εκάστοτε εξουσία; Ακόμη, μήπως το σύστημα ευνοεί τα ανώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα που έχουν ευκολότερη πρόσβαση στην εκπαίδευση, περιθωριοποιώντας περαιτέρω τις ευάλωτες ομάδες;
Άλλωστε, η ιστορία προσφέρει σαφή παραδείγματα κατάχρησης: Τα «τεστ εγγραμματοσύνης» χρησιμοποιήθηκαν για τον αποκλεισμό των μαύρων πολιτών στον Αμερικανικό Νότο (εποχή Jim Crow) και τη Νότια Αφρική, ενώ οι πολέμιοι των Σουφραζέτων υποστήριζαν ότι οι γυναίκες στερούνταν τη νοητική επάρκεια για ενασχόληση στα πολιτικά.
Η βιώσιμη λύση, λοιπόν, δεν έγκειται ούτε στη στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων ούτε απλώς στην καταναγκαστική συμμετοχή, αλλά στην ουσιαστική ενίσχυση της παιδείας, της ενημέρωσης, και της κριτικής σκέψης. Το δικαίωμα ψήφου κατακτήθηκε με αγώνες, αλλά η αξία του κερδίζεται μόνο με τη γνώση. Διαφορετικά, ακόμη και ένα υψηλό ποσοστό συμμετοχής δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση δημοκρατίας, μια διαδικασία στην οποία αποφασίζουμε, με μαθηματική ακρίβεια, τη συλλογική μας παρακμή.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου