Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση



Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού

Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα.

Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ).

Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν.

Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με 3 ψηφοφόρους, ενώ σε ένα πολύ μεγάλο σώμα τείνει στο 100%. Σε αυτή την περίπτωση, η μείωση της αποχής είναι πράγματι ωφέλιμη.

Ισχύει, όμως, και το κρίσιμο αντίστροφο: αν η ατομική ικανότητα είναι κάτω από 50%, η αύξηση των ψηφοφόρων επιδεινώνει το αποτέλεσμα. Σε έναν πολύ μεγάλο πληθυσμό, η λανθασμένη απόφαση γίνεται σχεδόν βέβαιη.

Οι προβληματισμοί αυτοί δεν είναι καινούργιοι.

Στην «αλληγορία του πλοίου», ο Πλάτωνας παρομοιάζει τους πολίτες με ένα πλήρωμα που τσακώνεται για το τιμόνι χωρίς κανείς να έχει γνώσεις ναυσιπλοΐας, και τους δημαγωγούς με ναύτες που πείθουν τον καπετάνιο (λαό) να τους δώσει το τιμόνι με κολακείες. Ο φιλόσοφος, ο μόνος που κατέχει την πραγματική γνώση, απορρίπτεται ως άχρηστος αερολόγος.

Αιώνες αργότερα, στα μέσα του 19ου αιώνα, ο John Stuart Mill προσπάθησε να λύσει το ίδιο πρόβλημα προτείνοντας καθολικό δικαίωμα ψήφου για όλους, αλλά αυξημένη βαρύτητα στην ψήφο των πιο μορφωμένων.

Παρόμοια μορφή επιστοκρατίας πρότεινε και ο Jason Brennan (2016), ο οποίος ταξινόμησε τους ψηφοφόρους στις εξής κατηγορίες:

1. «Χόμπιτ»: Αδιάφοροι, δεν συμμετέχουν καν νοητικά

2. «Χούλιγκανς»: Φανατικοί με μεροληπτικές απόψεις

3. «Βούλκαν»: Ορθολογικοί και τεκμηριωμένοι

Κατά τον Brennan, η πλειοψηφία είναι Χόμπιτ ή Χούλιγκανς, και συνεπώς η ψήφος πρέπει να σταθμίζεται βάσει αποδεδειγμένης πολιτικής γνώσης.

Τα δεδομένα επιβεβαιώνουν τις ανησυχίες: Οι Achen & Bartels (2016) σημειώνουν ότι το 1952 μόλις το 44% των Αμερικανών μπορούσε να ονομάσει έστω μία κρατική εξουσία (νομοθετική/εκτελεστική/δικαστική), ποσοστό που δεν βελτιώθηκε ιδιαίτερα στις επόμενες δεκαετίες. Έρευνες δείχνουν ότι η αναδιατύπωση μιας ερώτησης μεταβάλλει δραματικά τις απαντήσεις των ψηφοφόρων, ενώ συχνά επιβραβεύουν ή τιμωρούν κυβερνήσεις για άσχετα γεγονότα (π.χ. ξηρασία ή επιθέσεις καρχαριών).

Ένα ενδιαφέρον αντεπιχείρημα είναι «το Θαύμα της Άθροισης»: αν τα ατομικά λάθη είναι τυχαία, σε μεγάλο πληθυσμό αλληλοαναιρούνται και η συλλογική απόφαση βγαίνει «σοφή». Όπως σημειώνει όμως ο Bryan Caplan, το μοντέλο καταρρέει όταν τα λάθη δεν είναι τυχαία αλλά συστημικά μεροληπτικά (π.χ. λόγω προκατάληψης ή παραπληροφόρησης). Για παράδειγμα, οι Αμερικανοί υπερεκτιμούν κατά πολύ το ποσοστό του προϋπολογισμού που πηγαίνει σε ξένη βοήθεια (41% εκτίμηση έναντι 1% πραγματικότητα), το οποίο αποτελεί συστημικό, και όχι τυχαίο λάθος.

Παρόλα αυτά, οι παραπάνω επιστοκρατικές απόψεις δέχονται ισχυρές κριτικές:

Ποιος σχεδιάζει τα τεστ γνώσεων/μόρφωσης και πώς διασφαλίζεται ότι δεν θα τα εκμεταλλευτεί η εκάστοτε εξουσία; Ακόμη, μήπως το σύστημα ευνοεί τα ανώτερα κοινωνικοοικονομικά στρώματα που έχουν ευκολότερη πρόσβαση στην εκπαίδευση, περιθωριοποιώντας περαιτέρω τις ευάλωτες ομάδες;

Άλλωστε, η ιστορία προσφέρει σαφή παραδείγματα κατάχρησης: Τα «τεστ εγγραμματοσύνης» χρησιμοποιήθηκαν για τον αποκλεισμό των μαύρων πολιτών στον Αμερικανικό Νότο (εποχή Jim Crow) και τη Νότια Αφρική, ενώ οι πολέμιοι των Σουφραζέτων υποστήριζαν ότι οι γυναίκες στερούνταν τη νοητική επάρκεια για ενασχόληση στα πολιτικά.

Η βιώσιμη λύση, λοιπόν, δεν έγκειται ούτε στη στέρηση πολιτικών δικαιωμάτων ούτε απλώς στην καταναγκαστική συμμετοχή, αλλά στην ουσιαστική ενίσχυση της παιδείας, της ενημέρωσης, και της κριτικής σκέψης. Το δικαίωμα ψήφου κατακτήθηκε με αγώνες, αλλά η αξία του κερδίζεται μόνο με τη γνώση. Διαφορετικά, ακόμη και ένα υψηλό ποσοστό συμμετοχής δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση δημοκρατίας, μια διαδικασία στην οποία αποφασίζουμε, με μαθηματική ακρίβεια, τη συλλογική μας παρακμή.

Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...