Γράφει ο Μάνος Κόκκινος
Την περασμένη Δευτέρα, οι φοιτητές έστησαν σκηνές στο Σύνταγμα, φωνάζοντας «αν δεν μας ακούτε, θα μας δείτε». Λίγες μέρες μετά, οι σκηνές μαζεύτηκαν και η κυβέρνηση δεν φάνηκε να άκουσε ή να είδε τίποτα. Το ερώτημα που μένει αφορά το εάν μπορεί μια διαμαρτυρία να αλλάξει πραγματικά την πολιτική;
Υπάρχει μια φράση που κυριάρχησε στις φοιτητικές κινητοποιήσεις του Οκτωβρίου: «Αν δεν μας ακούτε, θα μας δείτε». Είναι ένα σύνθημα όμορφο, σχεδόν κινηματογραφικό. Υπονοεί μια κλιμάκωση, μια αναπόφευκτη συνέπεια. Δηλαδή ότι η ορατότητα της διαμαρτυρίας θα μεταφραστεί, αργά ή γρήγορα, σε πολιτική πίεση. Λίγες μέρες μετά την κατασκήνωση στο Σύνταγμα, η πραγματικότητα προσγειώθηκε με τον πιο άχαρο τρόπο.
Οι σκηνές μαζεύτηκαν και μεταφέρθηκαν για την επόμενη Τρίτη, λόγω καιρού. Τα αιτήματα θυροκολλήθηκαν στο υπουργείο Οικονομικών, όπως ακριβώς είχε γίνει και με τόσα άλλα αιτήματα στο παρελθόν. Η κυβέρνηση, πέρα από μια διαφαινόμενη «ανησυχία» για την κοινωνική απήχηση, δεν παρουσίασε κάποια ουσιαστική νομοθετική πρωτοβουλία. Ούτε μείωση ενοικίων, ούτε γενναία αύξηση του στεγαστικού επιδόματος των 125 ευρώ που αναφέρθηκε χαρακτηριστικά ως «ψίχουλο».
Το ερώτημα που τίθεται, λοιπόν, δεν είναι αν η διαμαρτυρία ήταν «δίκαιη». Ήταν. Το ερώτημα είναι πιο σκληρό: μήπως τελικά δεν λειτουργεί;
Η ακαδημαϊκή βιβλιογραφία για την αποτελεσματικότητα των διαμαρτυριών είναι πιο σύνθετη απ'όσο συνήθως παρουσιάζεται, και σίγουρα δεν είναι μονόπλευρα απογοητευτική. Αξίζει, εδώ, να είμαστε πιο ακριβείς απ' όσο επιτρέπει ο εύκολος σκεπτικισμός. Από τη μια πλευρά, υπάρχουν ισχυρές ενδείξεις ότι οι διαμαρτυρίες μπορούν να παράγουν μετρήσιμα αποτελέσματα.
Η έρευνα των Chenoweth και Stephan (Why Civil Resistance Works, 2011) καταγράφει ότι οι μη βίαιες κινητοποιήσεις έχουν σημαντικά υψηλότερα ποσοστά επιτυχίας από τις βίαιες. Ο Wasow (2020) βρίσκει ότι οι διαδηλώσεις για φυλετική δικαιοσύνη στις ΗΠΑ είχαν μετρήσιμο εκλογικό αντίκτυπο στις περιοχές όπου έλαβαν χώρα.
Ο Madestam και συνεργάτες (2013) δείχνουν ότι οι διαμαρτυρίες του Tea Party επηρέασαν την πολιτική ατζέντα και τη σύνθεση των τοπικών εκλογικών σωμάτων. Υπάρχει, επίσης, η γνωστή μετα-ανάλυση ερευνητών του LSE που καταλήγει σε «περιορισμένα στοιχεία» συστηματικής επίδρασης, αλλά ακόμη και αυτή αναγνωρίζει ότι υπό συγκεκριμένες συνθήκες (κλίμακα, διάρκεια, συμμαχίες, θεσμική πρόσβαση) ο αντίκτυπος είναι υπαρκτός.
Το συμπέρασμα, λοιπόν, δεν είναι «οι διαμαρτυρίες δεν λειτουργούν». Είναι πιο ακριβές: οι διαμαρτυρίες λειτουργούν υπό όρους. Και οι όροι αυτοί είναι συγκεκριμένοι: τεράστια κλίμακα (εκατοντάδες χιλιάδες, αν όχι εκατομμύρια), διάρκεια, συμμαχίες με άλλες κοινωνικές ομάδες, σύνδεση με θεσμικά κανάλια, και ευνοϊκή πολιτική συγκυρία (π.χ. πριν από εκλογές). Οι φοιτητικές κινητοποιήσεις του Οκτωβρίου, όσο μαζικές κι αν ήταν για τα ελληνικά δεδομένα, δεν πληρούσαν κανέναν από αυτούς τους όρους σε επαρκή βαθμό.
Γιατί συμβαίνει αυτό; Γιατί η διαμαρτυρία είναι, για τον πολιτικό, ένα κόστος που μπορεί να διαχειριστεί , αντί ένα κέρδος που μπορεί να αποκομίσει. Όταν 5.000 φοιτητές στήνουν σκηνές, ένας πολιτικός δεν βλέπει «5.000 ψήφους που θα χάσω αν δεν υποχωρήσω». Βλέπει ένα πρόβλημα διαχείρισης εικόνας που μπορεί να λυθεί με δηλώσεις κατανόησης και υπομονή μέχρι να βρέξει ή να κρυώσει ο καιρός.
Υπάρχει, βέβαια, και η πιο σκοτεινή διάσταση: η χρονική υστέρηση. Κάποιες έρευνες υποστηρίζουν ότι οι διαμαρτυρίες μπορεί να έχουν μακροπρόθεσμο αντίκτυπο, αλλάζοντας αργά τις κοινωνικές αντιλήψεις. Αυτό είναι αλήθεια. Αλλά για τον φοιτητή που πληρώνει 500 ευρώ για 25 τετραγωνικά μέτρα τώρα, η «αλλαγή νοοτροπίας σε δέκα χρόνια» δεν είναι απάντηση.
Κάπου εδώ πρέπει να είμαστε ειλικρινείς, και ίσως σκληροί. Η διαμαρτυρία στο Σύνταγμα ήταν, αναμφισβήτητα, ένα ισχυρό σύμβολο. Η εικόνα των σκηνών μπροστά από τη Βουλή, με φοιτητές να δηλώνουν ότι «η σκηνή κινδυνεύει να γίνει το μελλοντικό τους σπίτι», είναι μια από τις πιο εύγλωττες πολιτικές εικόνες των τελευταίων ετών. Είχε αξιοπρέπεια, θυμό, και νοημοσύνη στη σύλληψή της.
Και όμως. Το να αναγνωρίζουμε την ομορφιά και τη σημασία της έκφρασης δεν σημαίνει ότι πρέπει να της αποδώσουμε και μια δύναμη που δεν έχει. Η διαμαρτυρία είναι, στην πραγματικότητα, ένας από τους πιο αδύναμους μοχλούς πίεσης σε ένα κοινοβουλευτικό σύστημα , όχι ο μόνος, αλλά σίγουρα όχι ο ισχυρότερος. Είναι θορυβώδης, συγκινητική, και απαραίτητη για την θεσμική υγεία μιας δημοκρατίας. Αλλά δεν είναι διαπραγμάτευση, ούτε είναι απεργία σε έναν κρίσιμο τομέα, συνεπώς δεν υφίσταται εκλογική απειλή.
Όταν η κυβέρνηση δεν έχει άμεσο εκλογικό κόστος από την αδιαφορία της, η αδιαφορία είναι η ορθολογική στρατηγική. Οι φοιτητές έστησαν τις σκηνές, και η κυβέρνηση απλά περίμενε να βρέξει. Όταν ανακοινώθηκε ότι η διαμαρτυρία μεταφέρεται για την επόμενη Τρίτη, το μήνυμα ήταν: «η ζωή συνεχίζεται». Τα ενοίκια παραμένουν στα 500 ευρώ.
Παρόλα αυτά, δεν πρέπει να σταματήσουμε. Και εδώ είναι η κρίσιμη διάκριση που πρέπει να κάνουμε ως φοιτητική κοινότητα. Το γεγονός ότι η διαμαρτυρία δεν επιτυγχάνει άμεσες πολιτικές αλλαγές δεν σημαίνει ότι είναι άχρηστη. Σημαίνει ότι της ζητάμε κάτι που δεν μπορεί να δώσει μόνη της.
Η διαμαρτυρία είναι ένας τρόπος να δώσεις το παρόν, σε μια συλλογική εκδήλωση αξιοπρέπειας. Είναι η στιγμή που το «εγώ» του φοιτητή εντάσσεται σε ένα ευρύτερο υπερκομματικό «εμείς». Είναι, με την καλή έννοια, μια δημιουργική κραυγή. Και οι κραυγές, ακόμα κι όταν δεν αλλάζουν τον κόσμο, είναι απαραίτητες. Επιβεβαιώνουν ότι κάποιος πονάει.
Υπενθυμίζουν στους υπόλοιπους ότι ο πόνος υπάρχει. Το πρόβλημα δεν είναι ότι φωνάζουμε. Το πρόβλημα είναι ότι, συλλογικά, έχουμε αρχίσει να πιστεύουμε το σύνθημα «θα μας δείτε» ως κυριολεκτική υπόσχεση. Ενώ η αλήθεια είναι πως δεν θα μας δουν, ή μάλλον, θα μας δουν για λίγο, θα μας φωτογραφήσουν, θα γράψουν ένα ρεπορτάζ, και μετά θα κοιτάξουν αλλού. Η ορατότητα δεν είναι ισχύς, στην καλύτερη περίπτωση είναι μια ευκαιρία. Και όμως, υπάρχουν τρόποι να μετατραπεί η ευκαιρία σε πίεση.
Το άρθρο αυτό δεν θέλει να αφήσει τον αναγνώστη με την αίσθηση ότι «τίποτα δεν γίνεται». Αντίθετα, οφείλει να επισημάνει ότι η διαμαρτυρία μπορεί να γίνει αφετηρία μιας ευρύτερης στρατηγικής, όπως της συμμαχίας με άλλες κοινωνικές ομάδες. Οι φοιτητές δεν είναι μόνοι.
Εργαζόμενοι στον τομέα της στέγασης, γονείς, συνταξιούχοι, ευάλωτες κοινωνικές ομάδες, όλοι όσοι πλήττονται από την ίδια στεγαστική κρίση. Μια διαμαρτυρία που ενώνει διαφορετικές ομάδες έχει πολλαπλάσιο βάρος από μια φοιτητική μόνο κινητοποίηση. Μπορεί ακόμα να υπάρξει θεσμική πίεση με καταγγελίες σε ανεξάρτητες αρχές, όπως προσφυγές στο Συνήγορο του Πολίτη, νομικές ενέργειες κατά αντικανονικών αυξήσεων ενοικίων, συμμετοχή σε διαβουλεύσεις. Η θεσμική οδός είναι αργή, αλλά παράγει αποτελέσματα που η διαμαρτυρία δεν μπορεί.
Επιπλέον όφελος μπορεί να φέρει η στοχευμένη δημοσιότητα δημοσιότητα. Αντί για γενικές διαμαρτυρίες, εστίαση σε συγκεκριμένες περιπτώσεις (π.χ. υπερβολικές αυξήσεις σε συγκεκριμένες γειτονιές, αθέμιτες πρακτικές μεσιτών) που μπορούν να τεκμηριωθούν και να προκαλέσουν συγκεκριμένες αντιδράσεις.
Ίσως η σημαντικότερη τακτική να είναι η εκλογική πίεση. Αυτό καθώς η ψήφος είναι ο ισχυρότερος μοχλός σε μια κοινοβουλευτική δημοκρατία. Η οργάνωση σε επίπεδο γειτονιάς, η εγγραφή στους εκλογικούς καταλόγους, η στήριξη υποψηφίων που δεσμεύονται σε συγκεκριμένα μέτρα, αυτά μετατρέπουν τη διαμαρτυρία σε πολιτική δύναμη.
Η διαμαρτυρία έχει αξία όταν συνοδεύεται από μια σαφή, επαναλαμβανόμενη, τεκμηριωμένη αφήγηση που τα ΜΜΕ αναγκάζονται να αναπαράγουν. Χωρίς αυτό, η εικόνα της σκηνής μένει μια όμορφη φωτογραφία. Η κυβέρνηση δεν άκουσε, ούτε είδε. Αλλά εμείς, τουλάχιστον, είδαμε ο ένας τον άλλον. Και αυτό, προς το παρόν, θα πρέπει να αρκεί , ώστε να μην το εκλάβουμε ως κατάληξη, αλλά ως αφετηρία.

Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου