Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Από την διαμαρτυρία στα aesthetics του αλγορίθμου



Γράφει η Μαρία Καραντινάκη

Στο περιβάλλον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική τοποθέτηση, αλλά και η επίδειξη της πολιτικής διαμαρτυρίας λειτουργεί συχνά ως πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Όταν η πολιτική δράση σχεδιάζεται με γνώμονα την ψηφιακή αναπαραγωγή της, η ουσία μετατοπίζεται από το αποτέλεσμα στο πεδίο σε ένα ακόμα post λίγων δευτερολέπτων στην αρχική, το οποίο θα «χαθεί» μέσα στο χάος του αλγορίθμου. Ο επιτελεστικός ακτιβισμός (performative activism) ουσιαστικά μετατρέπει τη συστημική κριτική σε ατομικό lifestyle και ψηφιακό brand. Πού τελειώνει όμως η πραγματική πολιτικοποίηση, και πού ξεκινάει ο επιτελεστικός ακτιβισμός;


O Guy Debord, το 1967 στο έργο του «Κοινωνία του Θεάματος» έκανε λόγο για τον τρόπο που η εικόνα μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Όπως προειδοποιούσε «όλα όσα βιώνονταν άμεσα, έχουν απομακρυνθεί σε μία αναπαράσταση». Σήμερα, ο αλγόριθμος του Instagram και του TikTok επιβεβαιώνει τη διατύπωση αυτή. Η συστημική αμφισβήτιση έχει μετατραπεί σε καταναλώσιμο περιεχόμενο. Στο πλαίσιο αυτό που η Shoshana Zuboff ονομάζει «Καπιταλισμό της Επιτήρησης» οι διαμαρτυρίες και τα συναισθήματα οργής δεν αποτελούν την εξαίρεση, αλλά αντίθετα πλασιώνουν ένα «εύφορο έδαφος» για το engagement.


Στη λεγόμενη Οικονομία της Προσοχής (Attention Economy) η συναισθηματική φόρτιση νομισματοποιείται. Όταν ένα σύνθημα συμπυκνώνεται, όταν ένα βίντεο γυρίζεται με στόχο το “virality” η πολιτική ουσία ουσιαστικά ακρωτηριάζεται. Η διαμαρτυρία υπακούει πλέον στους κανόνες του marketing. Η εξέγερση αισθητικοποιείται, και τα πολιτικά "πιστεύω" των ατόμων αναλώνονται σε ένα πλαίσιο “identity branding”.


Ο επιτελεστικός ακτιβισμός δεν είναι αβλαβής. Μπορεί να αποφανεί αποπροσανατολιστικός, μετατρέποντας την δομική κριτική απέναντι στην εξουσία σε ζήτημα ατομικού lifestyle. Στο περιβάλλον των social media, η πολιτική τοποθέτηση λειτουργεί συχνά ως πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Οι influencer είναι απαραίτητο να τοποθετηθούν πολιτικά για να αποφύγουν την μείωση του κοινού τους και να προστατευτούν από το cancel culture, συχνά με το επόμενο τους στόρυ να μην έχει καμία σχέση με τη φύση της πολιτικής ιδεολογίας που θέλουν να προβάλλουν.


Η ανάγκη του χρήστη να δηλώσει «παρών» στο εκάστοτε κοινωνικό ζήτημα ικανοποιείται στιγμιαία με ένα repost ή ένα hashtag. Πρόκειται για την επικράτηση του “slacktivism” (Ακτιβισμός της Πολυθρόνας) υποκαθιστώντας την δράση με την ορατότητα, και την συλλογική οργάνωση με την αισθητική συνοχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτό είναι το Blackout Tuesday του 2020 όπου το Instagram κατακλύστηκε από εκατομμύρια μαύρα παραθυράκια ως μορφή διαμαρτυρίας για την δολοφονία του George Floyd. 


Όπως είχε αναλύσει εκείνη την περίοδο και η AJ Willingham στο CNN US, η πράξη αυτή αν και με καλές προθέσεις έκανε περισσότερο κακό παρά καλό καθώς αντί στο hashtag “Black Lives Matter” να υπάρχουν χρήσιμες πληροφορίες για ενημέρωση των πολιτών, υπήρχαν μαύρα παραθυράκια.  


Η μετατόπιση αυτή πολλές φορές εκμεταλλεύεται και επιχειρηματικά (pinkwashing, greenwashing), με μεγάλες πολυεθνικές να υιοθετούν την εικόνα της προάσπισης δικαιωμάτων για όσο διάστημα είναι κερδοφόρα, για την αύξηση των πωλήσεων τους και την μεγαλύτερη αποδοχή από το κοινωνικό σύνολο. Αντίστοιχα, μια τραγωδία, ένας πόλεμος ή μια περιβαλλοντική καταστροφή γίνονται viral για 48 ώρες, παράγει εκατομμύρια stories, και εξαφανίζεται εντελώς από τη δημόσια συζήτηση καθώς ο αλγόριθμος «επιβάλλει» το επόμενο trend. Η πολιτική διαμαρτυρία κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμα εφήμερο trend που ξεπερνιέται και αντικαθίσταται από το επόμενο viral trend της εβδομάδας.  


Αυτό δεν σημαίνει όμως πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι απαραίτητα εχθρός της πολιτικοποίησης. Η ενημέρωση πλέον είναι πολύ πιο αυτόνομη και άμεση και αυτό είναι προνόμιο της εποχής μας. Πώς όμως κρατιέται η ριζοσπαστικότητα σε έναν κόσμο της κατανάλωσης εικόνας; Η ψηφιακή ορατότητα πρέπει να λειτουργεί ως το μέσο και όχι να γίνεται σκοπός προβολής. Χωρίς τη συλλογική οργάνωση, την ύπαρξη των σωματείων, και την παρουσία της κοινωνίας στους δρόμους, το ψηφιακό στίγμα μένει κενό και χωρίς ουσιαστικό αντίκτυπο στις εξελίξεις της κοινωνίας. 


Σε μία εποχή που όλα συμπικνώνονται η απάντηση δεν είναι η ενημέρωση από τα απλουστευμένα posts-memes αλλά η βαθιά ουσιαστική μελέτη και κατανόηση για την ύπαρξη των κοινωνικών ανισοτήτων. Η πολιτική σύγκρουση, και ο τρόπος με τον οποίο θα αλλάξει ουσιαστικά το σύστημα, συχνά απαιτεί κόπο και δεν χωράει σε ένα βίντεο 15 δευτερολέπτων ούτε στις αισθητικές προδιαγραφές των social media.


Η πολιτική παρουσία και η πολιτική τοποθέτηση δεν είναι aesthetic. Δεν λειτουργεί ως μέσο ηθικής ανωτερότητας. Ο στόχος της ίδιας της διαμαρτυρίας είναι να ενοχλεί, να προκαλέσει κόστος και να διεκδικεί ανατροπές στον υλικό κόσμο και όχι να μετατρέπεται σε ένα ακόμα προϊόν στον κόσμο του ψηφιακού καπιταλισμού.

Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση

Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ). Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν. Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με...