Γράφει η Μαρία Καραντινάκη
Στο περιβάλλον των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, η πολιτική τοποθέτηση, αλλά και η επίδειξη της πολιτικής διαμαρτυρίας λειτουργεί συχνά ως πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Όταν η πολιτική δράση σχεδιάζεται με γνώμονα την ψηφιακή αναπαραγωγή της, η ουσία μετατοπίζεται από το αποτέλεσμα στο πεδίο σε ένα ακόμα post λίγων δευτερολέπτων στην αρχική, το οποίο θα «χαθεί» μέσα στο χάος του αλγορίθμου. Ο επιτελεστικός ακτιβισμός (performative activism) ουσιαστικά μετατρέπει τη συστημική κριτική σε ατομικό lifestyle και ψηφιακό brand. Πού τελειώνει όμως η πραγματική πολιτικοποίηση, και πού ξεκινάει ο επιτελεστικός ακτιβισμός;
O Guy Debord, το 1967 στο έργο του «Κοινωνία του Θεάματος» έκανε λόγο για τον τρόπο που η εικόνα μετατρέπεται σε εμπόρευμα. Όπως προειδοποιούσε «όλα όσα βιώνονταν άμεσα, έχουν απομακρυνθεί σε μία αναπαράσταση». Σήμερα, ο αλγόριθμος του Instagram και του TikTok επιβεβαιώνει τη διατύπωση αυτή. Η συστημική αμφισβήτιση έχει μετατραπεί σε καταναλώσιμο περιεχόμενο. Στο πλαίσιο αυτό που η Shoshana Zuboff ονομάζει «Καπιταλισμό της Επιτήρησης» οι διαμαρτυρίες και τα συναισθήματα οργής δεν αποτελούν την εξαίρεση, αλλά αντίθετα πλασιώνουν ένα «εύφορο έδαφος» για το engagement.
Στη λεγόμενη Οικονομία της Προσοχής (Attention Economy) η συναισθηματική φόρτιση νομισματοποιείται. Όταν ένα σύνθημα συμπυκνώνεται, όταν ένα βίντεο γυρίζεται με στόχο το “virality” η πολιτική ουσία ουσιαστικά ακρωτηριάζεται. Η διαμαρτυρία υπακούει πλέον στους κανόνες του marketing. Η εξέγερση αισθητικοποιείται, και τα πολιτικά "πιστεύω" των ατόμων αναλώνονται σε ένα πλαίσιο “identity branding”.
Ο επιτελεστικός ακτιβισμός δεν είναι αβλαβής. Μπορεί να αποφανεί αποπροσανατολιστικός, μετατρέποντας την δομική κριτική απέναντι στην εξουσία σε ζήτημα ατομικού lifestyle. Στο περιβάλλον των social media, η πολιτική τοποθέτηση λειτουργεί συχνά ως πιστοποιητικό ηθικής ανωτερότητας. Οι influencer είναι απαραίτητο να τοποθετηθούν πολιτικά για να αποφύγουν την μείωση του κοινού τους και να προστατευτούν από το cancel culture, συχνά με το επόμενο τους στόρυ να μην έχει καμία σχέση με τη φύση της πολιτικής ιδεολογίας που θέλουν να προβάλλουν.
Η ανάγκη του χρήστη να δηλώσει «παρών» στο εκάστοτε κοινωνικό ζήτημα ικανοποιείται στιγμιαία με ένα repost ή ένα hashtag. Πρόκειται για την επικράτηση του “slacktivism” (Ακτιβισμός της Πολυθρόνας) υποκαθιστώντας την δράση με την ορατότητα, και την συλλογική οργάνωση με την αισθητική συνοχή. Χαρακτηριστικό παράδειγμα σε αυτό είναι το Blackout Tuesday του 2020 όπου το Instagram κατακλύστηκε από εκατομμύρια μαύρα παραθυράκια ως μορφή διαμαρτυρίας για την δολοφονία του George Floyd.
Όπως είχε αναλύσει εκείνη την περίοδο και η AJ Willingham στο CNN US, η πράξη αυτή αν και με καλές προθέσεις έκανε περισσότερο κακό παρά καλό καθώς αντί στο hashtag “Black Lives Matter” να υπάρχουν χρήσιμες πληροφορίες για ενημέρωση των πολιτών, υπήρχαν μαύρα παραθυράκια.
Η μετατόπιση αυτή πολλές φορές εκμεταλλεύεται και επιχειρηματικά (pinkwashing, greenwashing), με μεγάλες πολυεθνικές να υιοθετούν την εικόνα της προάσπισης δικαιωμάτων για όσο διάστημα είναι κερδοφόρα, για την αύξηση των πωλήσεων τους και την μεγαλύτερη αποδοχή από το κοινωνικό σύνολο. Αντίστοιχα, μια τραγωδία, ένας πόλεμος ή μια περιβαλλοντική καταστροφή γίνονται viral για 48 ώρες, παράγει εκατομμύρια stories, και εξαφανίζεται εντελώς από τη δημόσια συζήτηση καθώς ο αλγόριθμος «επιβάλλει» το επόμενο trend. Η πολιτική διαμαρτυρία κινδυνεύει να γίνει ένα ακόμα εφήμερο trend που ξεπερνιέται και αντικαθίσταται από το επόμενο viral trend της εβδομάδας.
Αυτό δεν σημαίνει όμως πως τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης είναι απαραίτητα εχθρός της πολιτικοποίησης. Η ενημέρωση πλέον είναι πολύ πιο αυτόνομη και άμεση και αυτό είναι προνόμιο της εποχής μας. Πώς όμως κρατιέται η ριζοσπαστικότητα σε έναν κόσμο της κατανάλωσης εικόνας; Η ψηφιακή ορατότητα πρέπει να λειτουργεί ως το μέσο και όχι να γίνεται σκοπός προβολής. Χωρίς τη συλλογική οργάνωση, την ύπαρξη των σωματείων, και την παρουσία της κοινωνίας στους δρόμους, το ψηφιακό στίγμα μένει κενό και χωρίς ουσιαστικό αντίκτυπο στις εξελίξεις της κοινωνίας.
Σε μία εποχή που όλα συμπικνώνονται η απάντηση δεν είναι η ενημέρωση από τα απλουστευμένα posts-memes αλλά η βαθιά ουσιαστική μελέτη και κατανόηση για την ύπαρξη των κοινωνικών ανισοτήτων. Η πολιτική σύγκρουση, και ο τρόπος με τον οποίο θα αλλάξει ουσιαστικά το σύστημα, συχνά απαιτεί κόπο και δεν χωράει σε ένα βίντεο 15 δευτερολέπτων ούτε στις αισθητικές προδιαγραφές των social media.
Η πολιτική παρουσία και η πολιτική τοποθέτηση δεν είναι aesthetic. Δεν λειτουργεί ως μέσο ηθικής ανωτερότητας. Ο στόχος της ίδιας της διαμαρτυρίας είναι να ενοχλεί, να προκαλέσει κόστος και να διεκδικεί ανατροπές στον υλικό κόσμο και όχι να μετατρέπεται σε ένα ακόμα προϊόν στον κόσμο του ψηφιακού καπιταλισμού.
.jpeg)
Σχόλια
Δημοσίευση σχολίου