Μετάβαση στο κύριο περιεχόμενο

Μία “σούμα” στη Σύγχρονη Κοινωνική Θεωρία

Γράφει ο Γιάννης Γεωργιάδης

Οι θεωρητικοί από τη Σχολή της Φρανκφούρτης έως και του Μεταδομισμού έχουν παραθέσει ορισμένες θεωρίες, οι οποίες δεν αφορούν αποκλειστικά την πολιτική δράση, αλλά και την κοινωνική ζωή του ανθρώπου (που αποτελεί σκοπό της πολιτικής). Αυτές οι θεωρίες, λοιπόν, μπορούν να συνδυαστούν και να αναδείξουν ένα καθολικό σύστημα πραγμάτων.

Στη διάρκεια του 20ου αιώνα, το αντικείμενο της κοινωνιολογίας κατάφερε να εξελιχθεί σε σημείο που να αποτελέσει αυτοτελές ακαδημαϊκό αντικείμενο. Από τον Εμίλ Ντυρκέμ [Émile Durkheim] μέχρι και σήμερα, η Κοινωνιολογία συνεχώς αυξάνει τις θεματικές της, ενώ όλο και περισσότερο πλαισιώνει τις ζωές των ανθρώπων.

Από τη δεκαετία του 1960 κι έπειτα, η κοινωνιολογία «αγκάλιασε» με τις θεωρίες της την πολιτική επιστήμη. Το αποτέλεσμα ήταν να γεννηθούν η Σχολή της Φρανκφούρτης και αυτό που αποκαλούμε σήμερα «Σύγχρονη Κοινωνική Θεωρία» [ή ΣΚΘ, όπως την αποκαλούσε μια γνωστή μου]. 

Η Σύγχρονη Κοινωνική Θεωρία ανανέωσε τις θέσεις του Κάρλ Μαρξ, ενσωματώνοντας την ψυχανάλυση των Σίγκμουν Φρόυντ και Λακάν, καθώς και την [φιλοσοφική υπό μία έννοια] γλωσσολογία των Σωσσύρ και Λεβί-Στρωσς. Θεωρητικοί όπως ο Καρλ Γκουστάβ Γιουνγκ και Ζακ Ντεριντά είτε είναι μεταγενέστεροι των βασικών είτε και οι ίδιοι έβαλαν το λιθαράκι τους στην ανάπτυξη της.

Η Σύγχρονη Κοινωνική Θεωρία


Καιρός γαρ παρήλθε ούτως ώστε να συσταθεί η «σούμα» μας. Ξεκινάμε από τα πιο συγκεκριμένα προς τα πιο γενικά.

 Ο Φρόυντ μίλησε για το «Εγώ», το «Υπερεγώ» και το «Αυτό». Θα μπορούσαμε, υπό μία έννοια, να πούμε ότι το «μέσο πεδίο» προσέγγισης αντικειμένων είναι το «Εγώ» και από ‘κει και πέρα: ό, τι κατοχυρώνεται περνά στο «Υπερεγώ» (αφού εγκριθεί) και ό, τι δεν κατοχυρώνεται παραμένει στο «Αυτό», στο ασυνείδητο και σε αυτό που...δεν έχει ανακαλυφθεί.

 Η «ικανότητα» αυτή (κατά τα άλλα) του εαυτού μας μπορεί να επηρεάσει το «εύρος»-«μέγεθος» του κάθε κεφαλαίου. Και ως κεφάλαιο, εγώ εδώ, ορίζω τις 4 πτυχές του μοντέλου AGIL για τις οποίες μιλά ο Τάλκοττ Πάρσονς. 

Η Προσαρμογή (A), Επίτευξη Στόχων (G), Ενσωμάτωση (I) και Διατήρηση Προτύπων (L) ανταποκρίνονται αντίστοιχα στην Οικονομία, την Πολιτική, την Κοινωνία και τον Πολιτισμό. Φανταστείτε τα τελευταία 4 στοιχεία-πτυχές να λαμβάνουν χώρα τόσο σε μια κοινωνία όσο και σε ατομικό επίπεδο. Μπορεί κάποιος να επιλέγει να έχει μεγαλύτερο Οικονομικό Κεφάλαιο (ή Κεφάλαιο A) και μικρότερο Πολιτισμικό Κεφάλαιο (ή Κεφάλαιο L) και αντίστροφα. 

Αυτό που φρονώ είναι ότι, όπως λέμε λαϊκιστί, άμα βρει κάποιος το «κουμπί» που ρυθμίζει τα πάντα, μπορεί να αναπτύξει όλα αυτά τα κεφάλαια παράλληλα και να περάσει θετικά ερεθίσματα στο προσυνειδητό (ήτοι τον «Μουφτή» του εαυτού μας) και έπειτα στο συνειδητό μέρος της ψυχής.

Τα ερεθίσματα, ή αλλιώς η έξεις [habitus], καθώς κυλά ο χρόνος, αλλάζουν και εξελίσσονται. Δεν διατηρούνται μέχρι σήμερα όλες οι συνήθειες των προγόνων μας που ζούσαν το 1800. 

Ο Αριστοτέλης (σε αντίθεση με τη δομιστική άποψη) έλεγε ότι οι συμπεριφορές βρίσκονται έξωθεν της ψυχής και πως ο άνθρωπος τις ανακαλύπτει και υιοθετεί όποια του ταιριάζει. Αν καλύπτονταν όλες οι συμπεριφορές, δε θα υπήρχε χώρος για ανάπτυξη και το σύστημα, που θα το ονομάσουμε «Βιόκοσμο» (με άλλα λόγια, θεωρία του Χάμπερμας), θα χρειαστεί να μοιραστεί σε τμήματα. 

Μιας και που αναφέρθηκε ο Βιόκοσμος, ο Γιούργκεν Χάμπερμας υποστήριζε ότι ο Βιόκοσμος «τρώγεται» (ορθότερα, αποικιοποιείται) από το «Σύστημα». Αυτό ονομάζεται «Αποικιοποίηση του Βιόκοσμου.

Γίνεται το ασυνείδητο των ατόμων να βρεθεί στα (φαγωμένα) πεδία του Συστήματος; Φυσικά. Αν κρίνει ότι τα (εκσυγχορνισμένα) ερεθίσματα που οφείλει να υιοθετήσει βρίσκονται στο Σύστημα και όχι στον Βιόκοσμο, είναι στο χέρι του ατόμου να εξοικειωθεί με αυτά.

Ωστόσο, το υποκείμενο, δηλαδή το άτομο, δεν είναι άβουλο. Έχει ορθολογική (αυτο)συνείδηση και αυτή είναι που θα το οδηγήσει να ξεχωρίσει τις καταστάσεις. Με αυτόν τον τρόπο θα αποβάλλει τις άχρηστες πεπερασμένες συνήθειες και παράλληλα θα αντισταθεί στην υιοθέτηση νέων προτύπων που μπορεί να χαλάσει την ιδέα που δίνει ο βιόκοσμος γενικότερα. 

Η αντίσταση ονομάζεται Αποαποικιοποίηση. Με την Απαποικιοποίηση, συμπληρώνουμε-διευρύνουμε το «εγώ» μας, βελτιώνοντας μας και όχι απλά αλλάζοντας μας. Ειδάλλως μιλάμε για αλλαγή των βάσεων. Και αυτό μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα μετατόπιση σε άλλον Βιόκοσμο. Γι’ αυτό και βγαίνω μόνος μου στο συμπέρασμα ότι οι άνθρωποι είναι η (όποια) ιστορία που κουβαλούν- και αυτή απαρτίζεται από τις στιγμές και τις επιλογές μας. Επομένως, είμαστε οι στιγμές μας- είμαστε οι επιλογές μας!

Κλείνοντας, θέλω να πιστεύω ότι το κείμενο και η εικόνα σας βοηθούν να κατανοήσετε το σκεπτικό μου, τη «σούμα».

Μπορεί να σας βοηθήσει; Θέλω να πιστεύω πως ναι. Αρκεί να το δείτε ως πλάνο αναπροσαρμογής για την προσέγγιση νέων ανθρώπων στην κοινωνική ζωή.

Σχόλια

Δημοφιλή Κείμενα

Γενική Συνέλευση Παντείου: Επίθεση εναντίον κυβέρνησης και ΕΜΠ για το Πολυτεχνείο και αντιπαράθεση ΕΑΑΚ και Ελευθεριακού Στεκιού

Γράφει ο Νικόλας Βίτσος Στο Πάντειο Πανεπιστήμιο, την Πέμπτη 12 Νοεμβρίου, πραγματοποιήθηκε η γενική συνέλευση των φοιτητών. Στη γενική συνέλευση συζητήθηκαν θέματα που αφορούν τη φοιτητική κοινότητα. Η συνέλευση έγινε ενόψει του εορτασμού της επετείου της εξέγερσης του Πολυτεχνείου. Γι' αυτό στη γενική συνέλευση απηύθυναν λόγο αρχικά ένα μέλος του ΔΣ του Συνδέσμου Φυλακισθέντων και Εξορισθέντων Αντιστασιακών, καθώς και ένας επιζών της εξέγερσης του Πολυτεχνείου.  Οι δύο ομιλητές κάλεσαν τους φοιτητές να συνεχίσουν να αγωνίζονται για τα ιδανικά για τα οποία αγωνίστηκαν και εκείνοι.  Στη συνέλευση τον λόγο πήραν οι φοιτητικές παρατάξεις πλην της ΔΑΠ-ΝΔΦΚ. Πέρα από τις φοιτητικές παρατάξεις, τον λόγο πήραν, παρά την αντίδραση όλων των παρατάξεων, και άτομα από το Ελευθεριακό Στέκι Παντείου. Πλαίσια κατέθεσαν η ΠΚΣ (89 ψήφοι), τα ΕΑΑΚ (64), η ΠΑΣΠ (64), η ΕΡΑ (19), η ΡΕΒΑΝΣ (9) και οι Αγωνιστικές Κινήσεις (1). ​Η ΠΚΣ κάλεσε τους φοιτητές να τιμήσουν το τριήμερο του Πολυτεχνείου μ...

Το «Εργαλειοποιημένο» Πολυτεχνείο: Πώς γεννήθηκε ο μύθος και γιατί επιμένει

Γράφει ο Μάνος Κόκκινος Κάθε Νοέμβριο, η ελληνική δημόσια σφαίρα επιστρέφει σε έναν κυκλικό καβγά για την εξέγερση του Πολυτεχνείου. Τα τελευταία χρόνια, όμως, παρατηρείται μια ανησυχητική μετατόπιση: το επίκεντρο της συζήτησης μετακινείται από το «ποια είναι η ιστορική σημασία της εξέγερσης» στο «αν η εξέγερση έχει εργαλειοποιηθεί», και, ακόμη χειρότερα, στο αν έχει στηθεί εξαρχής με πολιτικά κίνητρα. Μια έννοια που ανήκε στην ιστορική κοινωνιολογία μετατράπηκε σε όπλο με το οποίο κάποιοι χτυπούν την ίδια την ύπαρξη του γεγονότος.  Ζητούμενο δεν είναι να ληφθεί θέση σε μια τόσο ατεκμηρίωτη διαφωνία, αλλά να εξεταστούν οι λόγοι για τους οποίους υπάρχει σύγχυση γύρω από το ζήτημα εξ αρχής. Η αφήγηση της «εργαλειοποίησης» δεν έχει μία και μοναδική πηγή. Το πρώτο στρώμα προέρχεται από την εσωτερική αυτοκριτική των ίδιων των συμμετεχόντων. Ήδη το 1976, η αριστερή επιθεώρηση Εργατική Πάλη κατηγορούσε τους μεταρρυθμιστές ότι «έκαναν τον λαό να ξεχάσει την προδοσία τους».  Το 1988, η...

Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας;

ΑΦΙΕΡΩΜΑ ΤΟΥ SPI ΓΙΑ ΤΗΝ ΕΞΕΤΑΣΤΙΚΗ Γράφει η Μαρία Καραντινάκη Τελικά το πανεπιστήμιο είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης και παιδείας ή ένα πρότυπο πειθαρχίας; Ενόψει της εξεταστικής, και της κατάστασης άγχους που επικρατεί μέσα στις αίθουσες εν ώρα της εξέτασης, ήρθε στο μυαλό μου το κατά πόσο η διαδικασία τόσο της εξεταστικής αλλά και του τρόπου εξέτασης μας βάζει σε ένα βαθύτερο κοινωνικοπολιτικό στόχαστρο. Πώς η εξεταστική ως ένα «πειθαρχικό μέσο» αντικρούει τη χαρά της μάθησης και έρχεται σε αντίθεση με την όλη φιλοσοφία της ακαδημαϊκής μάθησης; Για όλους μας οι περίοδοι της εξεταστικής είναι μια μορφή «φοιτητικού βασάνου». Το πανεπιστήμιο υποτίθεται πως είναι ένας χώρος ελεύθερης σκέψης, αμφισβήτησης και στοχασμού. Στην πραγματικότητα όμως, η εξεταστική δίνει ένα δυνατό σοκ ρεαλισμού στην ρομαντική σκοπιά της στοχαστικής φιλοσοφίας της μάθησης. Στην εξεταστική τα πράγματα λειτουργούν σε μια γραμμή παραγωγής. Τα έδρανα απομακρυσμένα, επιτηρητές συνεχώς να ελέγχουν για τη σωστή λειτ...

Γενικά Συλλαλητήρια 2026.10.21: Παρασκήνιο, Αιτήματα και Αναβρασμός ενόψει Εθνικών Εκλογών

  Από το SPI Newsroom Μεγάλη η σημερινή κινητοποίηση των φοιτητικών συλλόγων και παρατάξεων στο πανεκπαιδευτικό συλλαλητήριο στην Αθήνα. Οι Αθηναϊκοί ΦΣ συνεχίζουν ακάθεκτοι να διεκδικούν τα αιτήματά τους για δωρεάν παιδεία, διοργανώνοντας κοινοί συνεναίσι συλλαλητήριο για σήμερα, 21 Οκτωβρίου. Το μέτρο αυτό συμπληρώνει τη διαμαρτυρία που λαμβάνει χώρα στην πλατεία Συντάγματος και περιλαμβάνει στήσιμο σκηνών ως ένδειξη αμετανόητης στάσης έναντι στα μέτρα που αφορούν τις στεγαστικές φορολογικές ανάγκες που αποφασίστηκαν πρόσφατα. Σήμερα, 21 Οκτωβρίου, τα συλλαλητήρια ανά τη χώρα σημείωσαν σημαντική δυναμική. Η ATTACK στα AEI υπογράμμισε τη σημασία των συγκεντρώσεων και φοιτητικών κινητοποιήσεων με την αναφορά της στα αντίστοιχα κινήματα της Αλβανίας (Κίνημα των Φλαμίνγκο), της Γαλλίας, της Βραζιλίας, της Πορτογαλίας, της Ισπανίας και της Ινδίας (Κίνημα της Κατσαρίδας). Σχεδόν κάθε «φοιτητούπολη»- Αθήνα, Θεσσαλονίκη, Πάτρα, Ιωάννινα, Κομοτηνή, Ρέθυμνο, Βόλος, Χανιά, Ηράκλειο- κάλεσε ...

Το μαθηματικό παράδοξο της κάλπης: Όταν η πλειοψηφία εγγυάται τη λανθασμένη απόφαση

Γράφει η Νεφέλη Αναστασοπούλου-Ζωντανού Είναι η πλειοψηφία πάντα σοφή; Από την «Αλληγορία του Πλοίου» του Πλάτωνα έως τη σύγχρονη θεωρία πιθανοτήτων, τα συμπεράσματα είναι δυσοίωνα. Η δημόσια συζήτηση εστιάζει επανειλημμένα στο φαινόμενο της αποχής από τις εκλογές και στην επιτακτική ανάγκη καταπολέμησής του. Πράγματι, τα ποσοστά αποχής στην Ελλάδα κυμαίνονται συχνά κοντά στο 40%, ξεπερνώντας το 47% τον Ιούνιο του 2023 (ιστορικό αρνητικό ρεκόρ). Μήπως, όμως, το κυρίαρχο αφήγημα «η αποχή είναι πρόβλημα, και πρέπει να πείσουμε τον κόσμο να ψηφίσει» αποτελεί λάθος εστίαση; Κι αυτό γιατί το πιο σημαντικό ερώτημα δεν είναι πόσοι ψηφίζουν, αλλά πόσο ουσιαστικά ψηφίζουν. Την απάντηση σε αυτό επιχειρεί να δώσει το Θεώρημα του Condorcet (1785): όταν κάθε ψηφοφόρος έχει πάνω από 50% πιθανότητα να κάνει τη «σωστή» επιλογή (π.χ. 60%), τότε όσο μεγαλώνει το εκλογικό σώμα, τόσο αυξάνεται η πιθανότητα η πλειοψηφία να καταλήξει στη σωστή απόφαση. Για παράδειγμα, η πιθανότητα αυτή ανεβαίνει σε 64,8% με...